Sách giáo khoa Vật lí 10

Giải Hoạt động trang 48 SGK Vật lí 10

Bài 11. Thực hành: Đo gia tốc rơi tự do   Đã kiểm

Đề bài

Nhận xét và đánh giá kết quả thí nghiệm:

1. Hãy tính giá trị trung bình và sai số tuyệt đối của phép đo gia tốc rơi tự do.

2. Tại sao lại dùng trụ thép làm vật rơi trong thí nghiệm? Có thể dùng viên bi thép được không? Giải thích tại sao.

3. Vẽ đồ thị mô tả mối quan hệ s và t2t^2 trên hệ toạ độ (s−t2)(s - t^2).

4. Nhận xét chung về dạng của đồ thị mô tả mối quan hệ s và t2t^2 rồi rút ra kết luận về tính chất của chuyển động rơi tự do.

5. Hãy đề xuất một phương án thí nghiệm khác để đo gia tốc rơi tự do của trụ thép.

Bài có hình vẽ / bảng trong sách — xem ở trang 48 · mở sách.
Hình trong bài (mô tả bằng lời):

Bảng 11.1 ghi kết quả đo thời gian rơi ứng với 5 quãng đường, mỗi quãng đường đo 5 lần (giá trị để trống cho học sinh điền). Dưới bảng có các ô tính g trung bình, sai số tuyệt đối và kết quả cuối cùng.

| Quãng đường | Lần 1 | Lần 2 | Lần 3 | Lần 4 | Lần 5 |
|---|---|---|---|---|---|
| s₁ | ? | ? | ? | ? | ? |
| s₂ | ? | ? | ? | ? | ? |
| s₃ | ? | ? | ? | ? | ? |
| s₄ | ? | ? | ? | ? | ? |
| s₅ | ? | ? | ? | ? | ? |

g̅ = ? ; Δg = ? ; g = ?

Lời giải

Lưu ý: Bảng 11.1 trong SGK để trống cho HS tự điền số liệu đo được. Dưới đây trình bày phương pháp xử lí số liệu, kèm một bộ số liệu mẫu để minh hoạ cách tính (khi làm, em thay bằng số đo thực tế của nhóm mình).

Cơ sở lí thuyết: trụ thép rơi tự do không vận tốc đầu nên
s=12g tˉ 2 ⇒ gi=2sitˉi 2.s=\frac{1}{2}g\,\bar t^{\,2}\ \Rightarrow\ g_i=\frac{2s_i}{\bar t_i^{\,2}}.

---

## Ý 1. Giá trị trung bình và sai số tuyệt đối của gg

Cách làm: với mỗi quãng đường sis_i lấy thời gian trung bình tˉi\bar t_i của 5 lần đo, tính gi=2sitˉi 2g_i=\dfrac{2s_i}{\bar t_i^{\,2}}; rồi lấy gˉ\bar g, Δg‾\overline{\Delta g} và viết g=gˉ±Δg‾g=\bar g\pm\overline{\Delta g}.

Bộ số liệu mẫu (đơn vị thời gian: giây):

| sis_i | Lần 1 | Lần 2 | Lần 3 | Lần 4 | Lần 5 | tˉi\bar t_i (s) | gig_i (m/s²) |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 0,100 m | 0,142 | 0,143 | 0,144 | 0,142 | 0,144 | 0,143 | 9,78 |
| 0,150 m | 0,174 | 0,175 | 0,175 | 0,176 | 0,175 | 0,175 | 9,80 |
| 0,200 m | 0,201 | 0,202 | 0,202 | 0,203 | 0,202 | 0,202 | 9,80 |
| 0,250 m | 0,225 | 0,226 | 0,227 | 0,226 | 0,226 | 0,226 | 9,79 |
| 0,300 m | 0,246 | 0,247 | 0,248 | 0,247 | 0,247 | 0,247 | 9,83 |

*Minh hoạ:* g1=2×0,100(0,143)2=0,2000,020449≈9,78 m/s2.g_1=\dfrac{2\times0{,}100}{(0{,}143)^2}=\dfrac{0{,}200}{0{,}020449}\approx9{,}78\ \text{m/s}^2.

Giá trị trung bình:
gˉ=9,78+9,80+9,80+9,79+9,835=49,005=9,80 m/s2.\bar g=\frac{9{,}78+9{,}80+9{,}80+9{,}79+9{,}83}{5}=\frac{49{,}00}{5}=9{,}80\ \text{m/s}^2.

Sai số tuyệt đối trung bình:
Δg‾=0,02+0,00+0,00+0,01+0,035=0,065≈0,01 m/s2.\overline{\Delta g}=\frac{0{,}02+0{,}00+0{,}00+0{,}01+0{,}03}{5}=\frac{0{,}06}{5}\approx0{,}01\ \text{m/s}^2.

Kết quả: g=(9,80±0,01) m/s2\boxed{g=(9{,}80\pm0{,}01)\ \text{m/s}^2} — phù hợp với g≈9,8 m/s2g\approx9{,}8\ \text{m/s}^2.

---

## Ý 2. Vì sao dùng trụ thép? Có thể dùng viên bi thép không?

Dùng trụ thép vì:
- Trụ thép là vật liệu sắt từ nên bị nam châm điện hút giữ ở đầu trên; khi ngắt dòng điện, trụ được thả ra đúng lúc bắt đầu đo thời gian.
- Mặt đáy phẳng tiếp xúc đều với cực nam châm → toàn bộ mặt đáy tách ra cùng một lúc → thời điểm bắt đầu rơi xác định rõ ràng, giảm sai số hệ thống.
- Khối lượng riêng lớn (≈7800 kg/m3\approx7800\ \text{kg/m}^3) nên lực cản không khí không đáng kể so với trọng lực ⇒ chuyển động coi như rơi tự do.
- Hình trụ đối xứng trục nên rơi thẳng đứng ổn định, không lắc ngang.

Có thể dùng viên bi thép không? Có thể được, vì bi thép cũng là vật liệu sắt từ (bị nam châm hút) và cũng đủ nặng để coi lực cản không khí không đáng kể, nên vẫn rơi gần đúng tự do. Tuy nhiên mặt cầu chỉ tiếp xúc với cực nam châm tại một điểm, lực hút không đều nên thời điểm nhả kém xác định hơn, bi cũng dễ rơi lệch khỏi trục các cổng quang điện. Vì vậy trụ thép được ưu tiên vì rơi và nhả ổn định, chính xác hơn.

---

## Ý 3. Vẽ đồ thị ss theo t2t^2

Từ s=g2 t2s=\dfrac{g}{2}\,t^2, đặt x=t2x=t^2 thì s=g2 xs=\dfrac{g}{2}\,x — hàm bậc nhất đi qua gốc toạ độ. Tính t2t^2 của mỗi hàng:

| t2t^2 (s²) | 0,0204 | 0,0306 | 0,0408 | 0,0511 | 0,0610 |
|---|---|---|---|---|---|
| ss (m) | 0,100 | 0,150 | 0,200 | 0,250 | 0,300 |

Cách vẽ: dựng hệ trục (t2;s)(t^2;s) (trục hoành t2t^2, trục tung ss), chấm 5 điểm (ti2;si)(t_i^2;s_i), rồi vẽ đường thẳng đi qua gốc OO khớp tốt nhất với các điểm.

```
s │ •
│ •
│ •
│ •
│ •
O └───────────────── t²
```

Hệ số góc: k=ΔsΔ(t2)≈0,3000,0610≈4,90 m/s2=g2k=\dfrac{\Delta s}{\Delta(t^2)}\approx\dfrac{0{,}300}{0{,}0610}\approx4{,}90\ \text{m/s}^2=\dfrac{g}{2} ⇒ g=2k≈9,80 m/s2g=2k\approx9{,}80\ \text{m/s}^2, khớp với Ý 1.

---

## Ý 4. Nhận xét dạng đồ thị và kết luận

- Các điểm thực nghiệm nằm gần một đường thẳng đi qua gốc toạ độ ⇒ ss tỉ lệ thuận với t2t^2: s=g2t2s=\dfrac{g}{2}t^2 với g2=\dfrac{g}{2}= hằng số.
- Kết luận: chuyển động rơi tự do là chuyển động thẳng nhanh dần đều, xuất phát từ trạng thái đứng yên (v0=0v_0=0), có gia tốc gg không đổi theo phương thẳng đứng chiều từ trên xuống.

---

## Ý 5. Đề xuất phương án đo gg khác — băng giấy và đồng hồ đếm chấm

Dụng cụ: trụ thép, băng giấy, đồng hồ đếm chấm (nguồn rung 50 Hz), giá đỡ thẳng đứng.

Tiến hành: gắn một đầu băng giấy vào trụ thép, luồn băng qua đồng hồ đếm chấm; bật đồng hồ rồi thả trụ rơi tự do. Đồng hồ đánh dấu lên băng mỗi khoảng T=150=0,02 sT=\dfrac{1}{50}=0{,}02\ \text{s} một điểm. Đo khoảng cách giữa các điểm liên tiếp d1,d2,d3,…d_1,d_2,d_3,\dots

Tính gia tốc: vì rơi tự do là nhanh dần đều, hiệu quãng đường trong các khoảng thời gian bằng nhau liên tiếp là hằng số:
dn+1−dn=gT2 ⇒ g=dn+1−dnT2=dn+1−dn(0,02)2.d_{n+1}-d_n=gT^2\ \Rightarrow\ g=\frac{d_{n+1}-d_n}{T^2}=\frac{d_{n+1}-d_n}{(0{,}02)^2}.
Tính cho nhiều cặp rồi lấy trung bình để giảm sai số ngẫu nhiên.

*(Có thể nêu phương án khác: dùng con lắc đơn chiều dài ll, đo chu kì TT, suy ra g=4π2lT2g=\dfrac{4\pi^2 l}{T^2}.)*

Đáp số

gˉ=9,80\bar g=9{,}80 m/s²; Δg‾=0,01\overline{\Delta g}=0{,}01 m/s² ⇒ g=(9,80±0,01)g=(9{,}80\pm0{,}01) m/s² (số liệu mẫu tham khảo; HS thay bằng số đo của mình, dùng gi=2si/tˉi2g_i=2s_i/\bar t_i^2)Dùng trụ thép vì bị nam châm điện hút giữ, mặt đáy phẳng nên thời điểm nhả xác định rõ, khối lượng riêng lớn nên lực cản không khí không đáng kể, rơi thẳng ổn định; có thể dùng viên bi thép (cũng rơi tự do) nhưng mặt cầu chỉ tiếp xúc nam châm một điểm → thời điểm nhả kém chính xác hơnĐồ thị s−t2s-t^2 là đường thẳng đi qua gốc toạ độ, hệ số góc k=g/2≈4,90k=g/2\approx4{,}90 m/s²Đường thẳng qua gốc ⇒ s∝t2s\propto t^2 ⇒ rơi tự do là chuyển động thẳng nhanh dần đều, gia tốc gg không đổiDùng băng giấy + đồng hồ đếm chấm 50 Hz gắn vào trụ thép: g=dn+1−dnT2g=\dfrac{d_{n+1}-d_n}{T^2} với T=0,02T=0{,}02 s, lấy trung bình nhiều cặp (hoặc con lắc đơn g=4π2l/T2g=4\pi^2 l/T^2)

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.