Giải Hoạt động trang 48 SGK Vật lí 10
Đề bài
Nhận xét và đánh giá kết quả thí nghiệm:
1. Hãy tính giá trị trung bình và sai số tuyệt đối của phép đo gia tốc rơi tự do.
2. Tại sao lại dùng trụ thép làm vật rơi trong thí nghiệm? Có thể dùng viên bi thép được không? Giải thích tại sao.
3. Vẽ đồ thị mô tả mối quan hệ s và trên hệ toạ độ .
4. Nhận xét chung về dạng của đồ thị mô tả mối quan hệ s và rồi rút ra kết luận về tính chất của chuyển động rơi tự do.
5. Hãy đề xuất một phương án thí nghiệm khác để đo gia tốc rơi tự do của trụ thép.
Bảng 11.1 ghi kết quả đo thời gian rơi ứng với 5 quãng đường, mỗi quãng đường đo 5 lần (giá trị để trống cho học sinh điền). Dưới bảng có các ô tính g trung bình, sai số tuyệt đối và kết quả cuối cùng.
| Quãng đường | Lần 1 | Lần 2 | Lần 3 | Lần 4 | Lần 5 |
|---|---|---|---|---|---|
| s₁ | ? | ? | ? | ? | ? |
| s₂ | ? | ? | ? | ? | ? |
| s₃ | ? | ? | ? | ? | ? |
| s₄ | ? | ? | ? | ? | ? |
| s₅ | ? | ? | ? | ? | ? |
g̅ = ? ; Δg = ? ; g = ?
Lời giải
Lưu ý: Bảng 11.1 trong SGK để trống cho HS tự điền số liệu đo được. Dưới đây trình bày phương pháp xử lí số liệu, kèm một bộ số liệu mẫu để minh hoạ cách tính (khi làm, em thay bằng số đo thực tế của nhóm mình).
Cơ sở lí thuyết: trụ thép rơi tự do không vận tốc đầu nên
---
## Ý 1. Giá trị trung bình và sai số tuyệt đối của
Cách làm: với mỗi quãng đường lấy thời gian trung bình của 5 lần đo, tính ; rồi lấy , và viết .
Bộ số liệu mẫu (đơn vị thời gian: giây):
| | Lần 1 | Lần 2 | Lần 3 | Lần 4 | Lần 5 | (s) | (m/s²) |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 0,100 m | 0,142 | 0,143 | 0,144 | 0,142 | 0,144 | 0,143 | 9,78 |
| 0,150 m | 0,174 | 0,175 | 0,175 | 0,176 | 0,175 | 0,175 | 9,80 |
| 0,200 m | 0,201 | 0,202 | 0,202 | 0,203 | 0,202 | 0,202 | 9,80 |
| 0,250 m | 0,225 | 0,226 | 0,227 | 0,226 | 0,226 | 0,226 | 9,79 |
| 0,300 m | 0,246 | 0,247 | 0,248 | 0,247 | 0,247 | 0,247 | 9,83 |
*Minh hoạ:*
Giá trị trung bình:
Sai số tuyệt đối trung bình:
Kết quả: — phù hợp với .
---
## Ý 2. Vì sao dùng trụ thép? Có thể dùng viên bi thép không?
Dùng trụ thép vì:
- Trụ thép là vật liệu sắt từ nên bị nam châm điện hút giữ ở đầu trên; khi ngắt dòng điện, trụ được thả ra đúng lúc bắt đầu đo thời gian.
- Mặt đáy phẳng tiếp xúc đều với cực nam châm → toàn bộ mặt đáy tách ra cùng một lúc → thời điểm bắt đầu rơi xác định rõ ràng, giảm sai số hệ thống.
- Khối lượng riêng lớn () nên lực cản không khí không đáng kể so với trọng lực ⇒ chuyển động coi như rơi tự do.
- Hình trụ đối xứng trục nên rơi thẳng đứng ổn định, không lắc ngang.
Có thể dùng viên bi thép không? Có thể được, vì bi thép cũng là vật liệu sắt từ (bị nam châm hút) và cũng đủ nặng để coi lực cản không khí không đáng kể, nên vẫn rơi gần đúng tự do. Tuy nhiên mặt cầu chỉ tiếp xúc với cực nam châm tại một điểm, lực hút không đều nên thời điểm nhả kém xác định hơn, bi cũng dễ rơi lệch khỏi trục các cổng quang điện. Vì vậy trụ thép được ưu tiên vì rơi và nhả ổn định, chính xác hơn.
---
## Ý 3. Vẽ đồ thị theo
Từ , đặt thì — hàm bậc nhất đi qua gốc toạ độ. Tính của mỗi hàng:
| (s²) | 0,0204 | 0,0306 | 0,0408 | 0,0511 | 0,0610 |
|---|---|---|---|---|---|
| (m) | 0,100 | 0,150 | 0,200 | 0,250 | 0,300 |
Cách vẽ: dựng hệ trục (trục hoành , trục tung ), chấm 5 điểm , rồi vẽ đường thẳng đi qua gốc khớp tốt nhất với các điểm.
```
s │ •
│ •
│ •
│ •
│ •
O └───────────────── t²
```
Hệ số góc: ⇒ , khớp với Ý 1.
---
## Ý 4. Nhận xét dạng đồ thị và kết luận
- Các điểm thực nghiệm nằm gần một đường thẳng đi qua gốc toạ độ ⇒ tỉ lệ thuận với : với hằng số.
- Kết luận: chuyển động rơi tự do là chuyển động thẳng nhanh dần đều, xuất phát từ trạng thái đứng yên (), có gia tốc không đổi theo phương thẳng đứng chiều từ trên xuống.
---
## Ý 5. Đề xuất phương án đo khác — băng giấy và đồng hồ đếm chấm
Dụng cụ: trụ thép, băng giấy, đồng hồ đếm chấm (nguồn rung 50 Hz), giá đỡ thẳng đứng.
Tiến hành: gắn một đầu băng giấy vào trụ thép, luồn băng qua đồng hồ đếm chấm; bật đồng hồ rồi thả trụ rơi tự do. Đồng hồ đánh dấu lên băng mỗi khoảng một điểm. Đo khoảng cách giữa các điểm liên tiếp
Tính gia tốc: vì rơi tự do là nhanh dần đều, hiệu quãng đường trong các khoảng thời gian bằng nhau liên tiếp là hằng số:
Tính cho nhiều cặp rồi lấy trung bình để giảm sai số ngẫu nhiên.
*(Có thể nêu phương án khác: dùng con lắc đơn chiều dài , đo chu kì , suy ra .)*
Đáp số
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.