Sách giáo khoa Vật lí 10

Giải Hoạt động trang 19 SGK Vật lí 10

Bài 3. Thực hành tính sai số trong phép đo. Hệ đơn vị SI   Đã kiểm

Đề bài

Dùng một thước có ĐCNN là 1 mm và một đồng hồ đo thời gian có ĐCNN 0,01 s để đo 5 lần thời gian chuyển động của chiếc xe đồ chơi chạy bằng pin từ điểm A (vA=0v_A = 0) đến điểm B (Hình 3.1). Ghi các giá trị vào mẫu Bảng 3.1 và trả lời các câu hỏi.

a) Nguyên nhân nào gây ra sự sai khác giữa các lần đo?

b) Tính sai số tuyệt đối của phép đo s, t và điền vào mẫu Bảng 3.1.

c) Viết kết quả đo: s = ? ; t = ?

d) Tính sai số tỉ đối: δt=Δtt‾.100%=?\delta t = \dfrac{\Delta t}{\overline{t}}.100\% = ? ; δs=Δss‾.100%=?\delta s = \dfrac{\Delta s}{\overline{s}}.100\% = ? ; δv=?\delta v = ? ; Δv=?\Delta v = ?

Bài có hình vẽ / bảng trong sách — xem ở trang 19 · mở sách.
Hình trong bài (mô tả bằng lời):

Bảng 3.1 là bảng mẫu để ghi số liệu đo (các ô giá trị đều để trống, đánh dấu "?") gồm các cột n, s(m), Δs(m), t(s), Δt(s) với 5 lần đo và một dòng trung bình:

| n | s (m) | Δs (m) | t (s) | Δt (s) |
|---|-------|--------|-------|--------|
| 1 | ? | ? | ? | ? |
| 2 | ? | ? | ? | ? |
| 3 | ? | ? | ? | ? |
| 4 | ? | ? | ? | ? |
| 5 | ? | ? | ? | ? |
| Trung bình | s‾\overline{s} = ? | Δs‾\overline{\Delta s} = ? | t‾\overline{t} = ? | Δt‾\overline{\Delta t} = ? |

Hình 3.1 (Thí nghiệm đo tốc độ): một chiếc xe đồ chơi chạy bằng pin (hình chiếc ô tô màu vàng) chuyển động trên mặt đường thẳng từ điểm A (bên trái) đến điểm B (bên phải); kèm một chiếc đồng hồ bấm giây để đo thời gian xe đi từ A đến B.

Lời giải

> Lưu ý: Bảng 3.1 trong SGK để trống cho HS tự đo. Dưới đây dùng một bộ số liệu đo mẫu (thước có ĐCNN 1 mm, đồng hồ có ĐCNN 0,01 s) để minh hoạ đầy đủ cách tính; nếu số liệu của em khác thì làm theo đúng các bước này.

Bảng 3.1 (số liệu mẫu đã tính đủ):

| nn | ss (m) | Δs\Delta s (m) | tt (s) | Δt\Delta t (s) |
|---|---|---|---|---|
| 1 | 0,649 | 0,001 | 3,49 | 0,17 |
| 2 | 0,651 | 0,001 | 3,05 | 0,27 |
| 3 | 0,654 | 0,004 | 3,27 | 0,05 |
| 4 | 0,653 | 0,003 | 3,45 | 0,13 |
| 5 | 0,642 | 0,008 | 3,34 | 0,02 |
| TB | s‾=0,650\overline{s}=0{,}650 | Δs‾=0,003\overline{\Delta s}=0{,}003 | t‾=3,32\overline{t}=3{,}32 | Δt‾=0,13\overline{\Delta t}=0{,}13 |

---

a) Nguyên nhân gây ra sự sai khác giữa các lần đo

- Sai số ngẫu nhiên: thao tác bấm đồng hồ không dứt khoát — thời điểm bấm *start* ở A và *stop* ở B phụ thuộc phản xạ của người bấm nên mỗi lần một khác; điều kiện thí nghiệm thay đổi (ma sát, pin yếu dần làm tốc độ xe thay đổi); đặt mắt đọc thước bị lệch (thị sai).
- Sai số dụng cụ: do độ chính xác hữu hạn của thước (Δsdc\Delta s_{dc}) và của đồng hồ (Δtdc\Delta t_{dc}).

---

b) Sai số tuyệt đối của phép đo ss và tt

Giá trị trung bình:
s‾=0,649+0,651+0,654+0,653+0,6425=0,650 m\overline{s}=\frac{0{,}649+0{,}651+0{,}654+0{,}653+0{,}642}{5}=0{,}650\ \text{m}
t‾=3,49+3,05+3,27+3,45+3,345=3,32 s\overline{t}=\frac{3{,}49+3{,}05+3{,}27+3{,}45+3{,}34}{5}=3{,}32\ \text{s}

Sai số tuyệt đối từng lần Δsi=∣si−s‾∣\Delta s_i=|s_i-\overline{s}|, Δti=∣ti−t‾∣\Delta t_i=|t_i-\overline{t}| (đã điền trong bảng). Sai số ngẫu nhiên trung bình:
Δs‾=0,001+0,001+0,004+0,003+0,0085≈0,003 m\overline{\Delta s}=\frac{0{,}001+0{,}001+0{,}004+0{,}003+0{,}008}{5}\approx 0{,}003\ \text{m}
Δt‾=0,17+0,27+0,05+0,13+0,025≈0,13 s\overline{\Delta t}=\frac{0{,}17+0{,}27+0{,}05+0{,}13+0{,}02}{5}\approx 0{,}13\ \text{s}

Lấy sai số dụng cụ bằng ĐCNN: Δsdc=0,001\Delta s_{dc}=0{,}001 m; Δtdc=0,01\Delta t_{dc}=0{,}01 s. Sai số tuyệt đối của phép đo bằng tổng sai số ngẫu nhiên và sai số dụng cụ:
Δs=Δs‾+Δsdc=0,003+0,001=0,004 m\Delta s=\overline{\Delta s}+\Delta s_{dc}=0{,}003+0{,}001=0{,}004\ \text{m}
Δt=Δt‾+Δtdc=0,13+0,01=0,14 s\Delta t=\overline{\Delta t}+\Delta t_{dc}=0{,}13+0{,}01=0{,}14\ \text{s}

---

c) Viết kết quả đo
s=s‾±Δs=0,650±0,004 (m)s=\overline{s}\pm\Delta s=0{,}650\pm 0{,}004\ (\text{m})
t=t‾±Δt=3,32±0,14 (s)t=\overline{t}\pm\Delta t=3{,}32\pm 0{,}14\ (\text{s})

---

d) Sai số tỉ đối và sai số của vận tốc
δt=Δtt‾⋅100%=0,143,32⋅100%≈4,2%\delta t=\frac{\Delta t}{\overline{t}}\cdot 100\%=\frac{0{,}14}{3{,}32}\cdot 100\%\approx 4{,}2\%
δs=Δss‾⋅100%=0,0040,650⋅100%≈0,6%\delta s=\frac{\Delta s}{\overline{s}}\cdot 100\%=\frac{0{,}004}{0{,}650}\cdot 100\%\approx 0{,}6\%

Vì v=stv=\dfrac{s}{t} (thương) nên sai số tỉ đối của vận tốc bằng tổng các sai số tỉ đối:
δv=δs+δt=0,6%+4,2%=4,8%\delta v=\delta s+\delta t=0{,}6\%+4{,}2\%=4{,}8\%

Vận tốc trung bình:
v‾=s‾t‾=0,6503,32≈0,196 m/s\overline{v}=\frac{\overline{s}}{\overline{t}}=\frac{0{,}650}{3{,}32}\approx 0{,}196\ \text{m/s}

Sai số tuyệt đối của vận tốc:
Δv=δv⋅v‾=0,048×0,196≈0,009 m/s\Delta v=\delta v\cdot\overline{v}=0{,}048\times 0{,}196\approx 0{,}009\ \text{m/s}

Kết quả: v=v‾±Δv=0,196±0,009 (m/s)v=\overline{v}\pm\Delta v=0{,}196\pm 0{,}009\ (\text{m/s}).

Đáp số

a) Do sai số ngẫu nhiên (phản xạ bấm đồng hồ, điều kiện thí nghiệm thay đổi, thị sai) và sai số dụng cụ (thước, đồng hồ có độ chia hữu hạn)b) Δs ≈ 0,004 m ; Δt ≈ 0,14 sc) s = 0,650 ± 0,004 (m) ; t = 3,32 ± 0,14 (s)d) δt ≈ 4,2% ; δs ≈ 0,6% ; δv = 4,8% ; Δv ≈ 0,009 m/s (v = 0,196 ± 0,009 m/s)

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.