Sách giáo khoa Vật lí 11

Giải Bài 1 trang 29 SGK Vật lí 11

Bài 7. Bài tập về sự chuyển hoá năng lượng trong dao động điều hoà   Đã kiểm chéo

Đề bài

Hình 7.3 mô tả một máy đo địa chấn đơn giản hoạt động theo nguyên tắc sau đây: Khi xảy ra động đất thì hệ gồm lò xo và vật nặng của máy đo sẽ dao động theo tần số của địa chấn. Bút dạ gắn với vật nặng sẽ ghi lại đồ thị của địa chấn trên cuộn giấy quay đều. Biết sóng địa chấn có tần số nằm trong khoảng từ 30 Hz đến 40 Hz.

Hãy giải thích tại sao tần số dao động riêng của hệ (vật nặng + lò xo) trong máy địa chấn phải có giá trị nhỏ hơn tần số này rất nhiều.

Bài có hình vẽ / bảng trong sách — xem ở trang 29 · mở sách.
Hình trong bài (mô tả bằng lời):

Hình vẽ một máy đo địa chấn đơn giản: trên một đế kim loại hình chữ nhật có một thanh cong (giá đỡ) uốn vòng lên cao. Từ đầu trên của giá đỡ treo một lò xo xoắn, lò xo nối với một vật nặng hình cầu. Vật nặng gắn với một thanh ngang nằm bút dạ (đầu ghi) tì vào mặt một cuộn giấy. Cuộn giấy gồm hai trục hình trụ quay đều (có mũi tên cong chỉ chiều quay quanh trục thẳng đứng), trên mặt giấy đã vẽ sẵn đường đồ thị dao động địa chấn hình răng cưa. Hai mũi tên đỏ cạnh vật nặng chỉ chiều dao động lên – xuống của hệ lò xo – vật nặng.

Lời giải

Phân tích hiện tượng

Khi có động đất, mặt đất (và do đó cả khung máy, giá đỡ, cuộn giấy gắn với mặt đất) dao động cưỡng bức với tần số của sóng địa chấn ff nằm trong khoảng 30 Hz30\ \text{Hz} đến 40 Hz40\ \text{Hz}. Lúc này hệ *lò xo + vật nặng* chịu tác dụng của ngoại lực cưỡng bức truyền từ mặt đất qua giá đỡ, nên nó thực hiện dao động cưỡng bức với tần số bằng tần số ff của địa chấn, còn tần số dao động riêng của hệ là f0f_0.

Nguyên tắc ghi đồ thị

Bút dạ gắn với vật nặng, còn cuộn giấy gắn với khung máy (tức gắn với mặt đất). Nét vẽ trên giấy chính là chuyển động tương đối giữa vật nặng và mặt đất. Muốn đồ thị ghi lại trung thực dao động của mặt đất thì vật nặng phải đứng yên gần như cố định trong không gian (làm mốc quy chiếu), để khi mặt đất rung lên – xuống thì bút dạ vạch lại đúng dao động ấy lên giấy.

Vì sao phải có f0≪ff_0 \ll f

- Biên độ dao động cưỡng bức của vật nặng phụ thuộc vào quan hệ giữa f0f_0 và ff:
- Nếu f0f_0 gần bằng ff thì xảy ra cộng hưởng: vật nặng dao động với biên độ rất lớn, nó không còn đứng yên để làm mốc, đồng thời biên độ phụ thuộc mạnh vào ff nên đồ thị bị khuếch đại và méo, không phản ánh đúng dao động thật của mặt đất.
- Nếu f0≪ff_0 \ll f (hệ rất "nặng – mềm", dao động riêng rất chậm so với địa chấn) thì tần số cưỡng bức lớn hơn tần số riêng rất nhiều. Do quán tính, vật nặng không kịp đáp ứng những rung động nhanh của mặt đất, nên nó gần như đứng yên tại chỗ trong không gian.

- Khi vật nặng (và bút) đứng yên, còn cuộn giấy rung theo mặt đất, thì nét bút ghi lại đúng chuyển động lên – xuống của mặt đất với biên độ và dạng không bị méo.

Kết luận

Để vật nặng giữ vai trò mốc đứng yên và tránh cộng hưởng (vốn làm biên độ quá lớn, đồ thị sai lệch), tần số dao động riêng f0f_0 của hệ lò xo – vật nặng phải nhỏ hơn rất nhiều so với tần số địa chấn 30÷40 Hz30\div 40\ \text{Hz}, tức f0≪ff_0 \ll f. Nhờ đó máy đo địa chấn ghi lại trung thực dao động của mặt đất.

Đáp số

Phải chọn f0≪ff_0 \ll f (tần số riêng nhỏ hơn rất nhiều 30÷4030\div40 Hz) để vật nặng đứng yên làm mốc, tránh cộng hưởng, giúp bút ghi trung thực dao động mặt đất — đpcm

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.