Sách giáo khoa Vật lí 11

Giải Câu hỏi trang 62 SGK Vật lí 11

Bài 16. Lực tương tác giữa hai điện tích   Đã kiểm chéo

Đề bài

Độ lớn của lực tương tác giữa các điện tích phụ thuộc như thế nào vào khoảng cách giữa các điện tích? Đề xuất phương án thí nghiệm để kiểm tra dự đoán.

Lời giải

a) Sự phụ thuộc của độ lớn lực tương tác vào khoảng cách

Theo định luật Coulomb, hai điện tích điểm q1q_1 và q2q_2 đặt cách nhau khoảng rr trong chân không (hoặc gần đúng trong không khí) tương tác với nhau bằng lực có độ lớn:

F=k∣q1q2∣r2F = k\dfrac{|q_1 q_2|}{r^2}

với k≈9⋅109 N·m2/C2k \approx 9\cdot 10^{9}\ \text{N·m}^2/\text{C}^2.

Như vậy, khi giữ nguyên độ lớn hai điện tích thì độ lớn lực tương tác tỉ lệ nghịch với bình phương khoảng cách giữa chúng (F∼1r2F \sim \dfrac{1}{r^2}): khoảng cách càng lớn thì lực càng nhỏ. Cụ thể, nếu khoảng cách tăng gấp đôi (r→2rr \to 2r) thì lực giảm còn 14\dfrac{1}{4} giá trị ban đầu; nếu khoảng cách tăng gấp ba (r→3rr \to 3r) thì lực giảm còn 19\dfrac{1}{9}.

b) Đề xuất phương án thí nghiệm kiểm tra dự đoán

*Mục đích:* kiểm tra xem lực tương tác có tỉ lệ nghịch với r2r^2 hay không.

*Dụng cụ:* một quả cầu nhỏ (quả cầu thử) nhiễm điện treo vào đầu một sợi chỉ tơ mảnh (cách điện); một quả cầu thứ hai nhiễm điện cùng dấu gắn trên giá đỡ có thể dịch chuyển; thước đo khoảng cách (hoặc thước kết hợp kính lúp để đọc chính xác).

*Tiến hành:*
1. Treo quả cầu thử bằng sợi chỉ. Đưa quả cầu thứ hai (nhiễm điện cùng dấu) lại gần theo phương ngang, cùng độ cao với quả cầu thử. Hai quả cầu đẩy nhau làm sợi chỉ lệch khỏi phương thẳng đứng một góc α\alpha.
2. Đo khoảng cách rr giữa hai quả cầu và góc lệch α\alpha (hoặc độ lệch ngang của quả cầu thử) ứng với khoảng cách đó. Khi quả cầu cân bằng, lực tương tác điện cân bằng với thành phần ngang của trọng lực và lực căng dây, nên F=Ptan⁡α=mgtan⁡αF = P\tan\alpha = mg\tan\alpha. Do đó góc lệch càng lớn thì lực đẩy càng lớn.
3. Lần lượt thay đổi khoảng cách rr (ví dụ rr, 2r2r, 3r3r…) và với mỗi khoảng cách lại đo góc lệch α\alpha, từ đó suy ra lực F=mgtan⁡αF = mg\tan\alpha.

*Xử lí kết quả:* lập bảng giá trị (r,F)(r, F). Nếu dự đoán đúng, khi rr tăng gấp đôi thì FF giảm còn khoảng 14\tfrac14, khi rr tăng gấp ba thì FF giảm còn khoảng 19\tfrac19. Vẽ đồ thị FF theo 1r2\dfrac{1}{r^2}: nếu các điểm thực nghiệm nằm gần một đường thẳng đi qua gốc toạ độ thì chứng tỏ F∼1r2F \sim \dfrac{1}{r^2}, tức là lực tương tác tỉ lệ nghịch với bình phương khoảng cách. Thí nghiệm này chính là mô hình đơn giản của cân xoắn mà Coulomb đã dùng.

Đáp số

Lực tỉ lệ nghịch với bình phương khoảng cách: F∼1/r2F \sim 1/r^2Dùng quả cầu nhiễm điện treo trên chỉ tơ, đo góc lệch α\alpha để suy ra F=mgtan⁡αF = mg\tan\alpha ở các khoảng cách khác nhau; vẽ đồ thị FF theo 1/r21/r^2 thấy đường thẳng qua gốc ⇒ xác nhận dự đoán

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.