Sách giáo khoa Vật lí 12

Giải Hoạt động 1 trang 45 SGK Vật lí 12

Bài 11. Phương trình trạng thái của khí lí tưởng   Đã kiểm chéo

Đề bài

Hãy biểu diễn bằng đồ thị trong hệ toạ độ (p – V) các quá trình chuyển trạng thái vẽ ở Hình 11.1.

Bài có hình vẽ / bảng trong sách — xem ở trang 45 · mở sách.
Hình trong bài (mô tả bằng lời):

Sơ đồ gồm ba ô trạng thái của cùng một khối lượng khí xác định, nối với nhau bằng hai mũi tên chỉ hai quá trình liên tiếp. Ô trạng thái (1) ở phía trên bên trái ghi p1,V1,T1p_1, V_1, T_1. Ô trạng thái (2) ở phía trên bên phải ghi p2,V2,T2p_2, V_2, T_2. Ô trạng thái trung gian (1') ở phía dưới, giữa hai ô trên, ghi p2,V1′,T1p_2, V_1', T_1. Một mũi tên đi từ ô (1) xuống ô (1'), dọc theo mũi tên này ghi chú 'Đẳng nhiệt' (quá trình biến đổi từ trạng thái (1) sang trạng thái trung gian (1') giữ nhiệt độ không đổi ở T1T_1, áp suất đổi từ p1p_1 sang p2p_2, thể tích đổi từ V1V_1 sang V1′V_1'). Một mũi tên khác đi từ ô (1') lên ô (2), dọc theo mũi tên này ghi chú 'Đẳng áp' (quá trình biến đổi từ trạng thái trung gian (1') sang trạng thái (2) giữ áp suất không đổi ở p2p_2, nhiệt độ đổi từ T1T_1 sang T2T_2, thể tích đổi từ V1′V_1' sang V2V_2). Như vậy khối khí chuyển từ trạng thái (1) qua trạng thái trung gian (1') rồi tới trạng thái (2) qua hai giai đoạn: đẳng nhiệt rồi đẳng áp.

Lời giải

Phân tích hai quá trình

Khối khí xác định biến đổi qua hai giai đoạn liên tiếp:

- Trạng thái (1): p1,  V1,  T1p_1,\;V_1,\;T_1
- Trạng thái trung gian (1'): p2,  V1′,  T1p_2,\;V_1',\;T_1
- Trạng thái (2): p2,  V2,  T2p_2,\;V_2,\;T_2

a) Giai đoạn (1) →\rightarrow (1'): quá trình đẳng nhiệt (T1=T_1 = const)

Trong hệ toạ độ (p–V)(p\text{–}V), trục hoành là thể tích VV, trục tung là áp suất pp.

Vì nhiệt độ không đổi, áp dụng định luật Boyle:
p1V1=p2V1′=const.p_1 V_1 = p_2 V_1' = \text{const}.

Đồ thị của quá trình đẳng nhiệt là một cung của đường hypebol (đường đẳng nhiệt), đi từ điểm (1)(1) có toạ độ (V1; p1)(V_1;\,p_1) đến điểm (1′)(1') có toạ độ (V1′; p2)(V_1';\,p_2). Trên đoạn này áp suất tăng từ p1p_1 lên p2p_2 nên theo định luật Boyle thể tích giảm từ V1V_1 xuống V1′V_1' (với V1′=p1V1p2<V1V_1' = \dfrac{p_1 V_1}{p_2} < V_1): điểm biểu diễn chạy dọc theo cung hypebol lên phía trên và sang trái.

b) Giai đoạn (1') →\rightarrow (2): quá trình đẳng áp (p2=p_2 = const)

Vì áp suất không đổi ở giá trị p2p_2, đồ thị là một đoạn thẳng nằm ngang (song song với trục VV) ở độ cao p=p2p = p_2, đi từ điểm (1′)(1') có toạ độ (V1′; p2)(V_1';\,p_2) đến điểm (2)(2) có toạ độ (V2; p2)(V_2;\,p_2).

Áp dụng định luật Charles (Gay-Lussac) cho quá trình đẳng áp:
V1′T1=V2T2.\frac{V_1'}{T_1} = \frac{V_2}{T_2}.
Nhiệt độ tăng từ T1T_1 lên T2T_2 thì thể tích tăng từ V1′V_1' lên V2V_2 (giả thiết T2>T1T_2 > T_1), điểm biểu diễn chạy sang phải dọc theo đoạn thẳng ngang.

c) Đồ thị tổng hợp trong hệ (p–V)(p\text{–}V)

```
p
|
p2| (1')______________(2)
| /\ (đẳng áp, p = p2)
| / \
| / \(cung đẳng nhiệt T1: pV = const)
p1|___________(1)
| \
| \
O|______________\________________ V
V1' V1 V2
```

- Từ (1) (V1;p1)(1)\,(V_1;p_1) đi theo cung hypebol đẳng nhiệt T1T_1 lên tới (1′) (V1′;p2)(1')\,(V_1';p_2).
- Từ (1′)(1') đi theo đoạn thẳng ngang p=p2p = p_2 sang phải tới (2) (V2;p2)(2)\,(V_2;p_2).

Kết hợp hai quá trình, từ p1V1=p2V1′p_1 V_1 = p_2 V_1' và V1′T1=V2T2\dfrac{V_1'}{T_1}=\dfrac{V_2}{T_2} suy ra:
p1V1T1=p2V2T2,\frac{p_1 V_1}{T_1} = \frac{p_2 V_2}{T_2},
chính là phương trình trạng thái của khí lí tưởng (kiểm tra lại: cân bằng đúng thứ nguyên và đúng các định luật thành phần).

Đáp số

Đường đẳng nhiệt (1)→(1') là cung hypebol pV=constpV=\text{const} từ (V1;p1)(V_1;p_1) đến (V1′;p2)(V_1';p_2)Đường đẳng áp (1')→(2) là đoạn thẳng nằm ngang p=p2p=p_2 từ (V1′;p2)(V_1';p_2) đến (V2;p2)(V_2;p_2)

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.