Sách giáo khoa Vật lí 12

Giải Bài 1 trang 54 SGK Vật lí 12

Bài 13. Bài tập về khí lí tưởng   Đã kiểm chéo

Đề bài

Hãy giải bài tập ví dụ 2 bằng cách vẽ đường đẳng tích thay cho đường đẳng áp.

Lời giải

Ý tưởng. Trong Ví dụ 2, khối khí lí tưởng biến đổi từ trạng thái 1 (p1, V1, T1)(p_1,\,V_1,\,T_1) sang trạng thái 2 (p2, V2, T2)(p_2,\,V_2,\,T_2) thông qua một trạng thái trung gian. Bản giải gốc chọn trạng thái trung gian bằng đường đẳng áp (giữ p=p1p=p_1) rồi nối với trạng thái 2 bằng đường đẳng nhiệt. Bây giờ ta làm lại nhưng vẽ đường đẳng tích (giữ V=V1V=V_1) thay cho đường đẳng áp.

Bước 1 — Quá trình đẳng tích 1→1′1 \rightarrow 1'.
Giữ nguyên thể tích V1′=V1V_{1'}=V_1, đưa nhiệt độ từ T1T_1 về bằng T2T_2 của trạng thái cuối. Trạng thái trung gian 1′1' có áp suất p′p'. Theo định luật Charles (quá trình đẳng tích):
p1T1=p′T2  ⇒  p′=p1 T2T1.\frac{p_1}{T_1}=\frac{p'}{T_2}\;\Rightarrow\; p'=p_1\,\frac{T_2}{T_1}.
Trên đồ thị p–Vp\text{–}V đây là đoạn thẳng đứng (thể tích không đổi V1V_1, chỉ áp suất thay đổi).

Bước 2 — Quá trình đẳng nhiệt 1′→21' \rightarrow 2.
Giữ nhiệt độ T2T_2 không đổi, khí đi từ (p′, V1)(p',\,V_1) đến (p2, V2)(p_2,\,V_2). Theo định luật Boyle:
p′ V1=p2 V2.p'\,V_1=p_2\,V_2.
Trên đồ thị p–Vp\text{–}V đây là một nhánh hypebol đẳng nhiệt.

Ghép hai bước. Thay p′=p1T2T1p'=p_1\dfrac{T_2}{T_1} vào phương trình Boyle:
p1 T2T1 V1=p2 V2  ⇒  p1V1T1=p2V2T2.p_1\,\frac{T_2}{T_1}\,V_1=p_2\,V_2\;\Rightarrow\;\boxed{\dfrac{p_1V_1}{T_1}=\dfrac{p_2V_2}{T_2}}.
Đây đúng là phương trình trạng thái của khí lí tưởng — cùng một kết quả mà Ví dụ 2 thu được khi dùng đường đẳng áp. Do đó đại lượng chưa biết (nhiệt độ T2T_2, hoặc áp suất p2p_2… tùy câu hỏi của Ví dụ 2) được tính ra đúng bằng giá trị ở Ví dụ 2.

Đồ thị p–Vp\text{–}V. So với hình gốc (đoạn đẳng áp nằm ngang 1→1′1\rightarrow1' rồi hypebol đẳng nhiệt 1′→21'\rightarrow2), bây giờ đường biểu diễn gồm: đoạn đẳng tích thẳng đứng 1→1′1\rightarrow1' (qua V1V_1) rồi hypebol đẳng nhiệt 1′→21'\rightarrow2 ở nhiệt độ T2T_2. Hai điểm đầu 11 và cuối 22 vẫn ở đúng vị trí cũ, chỉ đổi đường trung gian.

Kiểm tra đáp số. Vì cả hai cách đều dẫn về đúng hệ thức p1V1T1=p2V2T2\dfrac{p_1V_1}{T_1}=\dfrac{p_2V_2}{T_2} nên đáp số không phụ thuộc vào việc chọn trạng thái trung gian là đẳng áp hay đẳng tích — kết quả trùng khớp hoàn toàn với Ví dụ 2.

Đáp số

Thu lại đúng phương trình trạng thái p1V1T1=p2V2T2\dfrac{p_1V_1}{T_1}=\dfrac{p_2V_2}{T_2} ⇒ đáp số bằng đúng kết quả của Ví dụ 2 (không đổi khi dùng đường đẳng tích thay cho đường đẳng áp)

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.