Giải Bài 5 trang 54 SGK Vật lí 12
Đề bài
Hình 13.4 vẽ đường biểu diễn bốn quá trình chuyển trạng thái liên tiếp của một lượng khí trong hệ toạ độ : ; ; ; . Hãy chứng tỏ rằng chỉ có một trong bốn quá trình trên là đẳng tích.
Hình 13.4: hệ toạ độ với trục tung p (Pa), trục hoành T (K). Bốn điểm tạo thành một hình bình hành: điểm 1 ở dưới bên trái, điểm 4 ở dưới bên phải (cùng mức p thấp); điểm 2 ở trên bên trái, điểm 3 ở trên bên phải (cùng mức p cao). Các quá trình theo chiều: 1→2 (cạnh trái đi lên), 2→3 (cạnh trên sang phải, đẳng áp), 3→4 (cạnh phải đi xuống), 4→1 (cạnh dưới sang trái, đẳng áp). Hai cạnh 1→2 và 3→4 song song và có độ dốc nghiêng (đường thẳng đi qua gốc toạ độ O ứng với đẳng tích).
Lời giải
Cơ sở lí thuyết
Với một lượng khí lí tưởng xác định, phương trình trạng thái cho ta:
Quá trình đẳng tích là quá trình có , khi đó:
Trong hệ toạ độ đây là một đường thẳng đi qua gốc toạ độ (dạng với hệ số góc ). Thể tích càng nhỏ thì hệ số góc càng lớn. Vậy: *một quá trình là đẳng tích khi và chỉ khi đường biểu diễn của nó (kéo dài) đi qua gốc .*
a) Xét hai quá trình và (hai cạnh nằm ngang)
Hai cạnh này song song với trục , tức là trong suốt quá trình. Đó là các quá trình đẳng áp. Vì không đổi mà thay đổi nên theo , thể tích thay đổi. Do đó và không phải là đẳng tích.
b) Xét hai quá trình và (hai cạnh nghiêng, song song nhau)
Muốn một trong hai quá trình này là đẳng tích thì đường biểu diễn của nó phải đi qua gốc toạ độ . Hai cạnh và là hai đường thẳng song song và phân biệt, nên trong hai đường đó nhiều nhất chỉ có một đường đi qua (nếu cả hai cùng qua thì chúng trùng nhau, trái với việc chúng là hai cạnh phân biệt của hình bình hành).
Theo Hình 13.4, điểm nằm ở góc dưới bên trái (gần gốc nhất); kéo dài cạnh về phía dưới thì đường thẳng này đi qua gốc toạ độ , nghĩa là dọc theo ta luôn có , suy ra . Vậy là đẳng tích.
Còn cạnh tuy song song với nhưng không đi qua (dạng với ), nên dọc theo nó thay đổi, tức thay đổi — không đẳng tích.
Kết luận
Trong bốn quá trình: và là đẳng áp; không có tính chất đặc biệt; chỉ duy nhất quá trình có đường biểu diễn đi qua gốc nên là quá trình đẳng tích. Vậy chỉ có một trong bốn quá trình là đẳng tích (đpcm).
Đáp số
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.