Chuyên đề học tập Ngữ văn 11

Giải Câu 1 trang 40 Chuyên đề Ngữ văn 11

Chuyên đề Ngữ văn 11 - Văn bản: Tiếng Việt – Văn Việt – Người Việt (Cao Xuân Hạo)   Gợi ý trả lời

Đề bài

Bạn hiểu câu tục ngữ Chó treo mèo đậy nghĩa là gì? Vì sao một người nước ngoài giỏi tiếng Việt như I-vo Va-xi-li-ép lại không hiểu được câu tục ngữ có vẻ rất đơn giản đối với nhiều người Việt?
(văn bản: Tiếng Việt – Văn Việt – Người Việt - Cao Xuân Hạo)

Gợi ý trả lời

a) Nghĩa của câu tục ngữ "Chó treo mèo đậy":

Đây là câu tục ngữ nói về cách cất giữ, bảo quản thức ăn trong đời sống sinh hoạt của người Việt xưa. Câu nói nêu kinh nghiệm: muốn giữ thức ăn không bị chó và mèo ăn vụng thì phải có hai cách khác nhau phù hợp với đặc tính của từng con vật:

- Đối với chó: phải treo thức ăn lên cao, vì chó chỉ quanh quẩn dưới đất, không trèo được nên không với tới.
- Đối với mèo: phải đậy kĩ thức ăn lại, vì mèo leo trèo giỏi, treo lên cao vẫn không ăn thua, chỉ có đậy lại mới ngăn được nó.

Như vậy, câu tục ngữ khuyên người ta phải cẩn thận, chu đáo trong việc cất giữ đồ ăn, và rộng hơn là biết cách giữ gìn, phòng ngừa cho hợp với từng hoàn cảnh, từng đối tượng cụ thể.

b) Vì sao I-vo Va-xi-li-ép – một người nước ngoài giỏi tiếng Việt – lại không hiểu được câu tục ngữ tưởng như rất đơn giản này:

- Vì câu tục ngữ được nói theo lối hàm súc, cô đọng, lược bỏ nhiều thành phần. Cả câu chỉ có bốn tiếng "Chó treo mèo đậy" nhưng đã lược đi hàng loạt yếu tố: treo cái gì, đậy cái gì, treo – đậy để làm gì, vì sao chó thì treo mà mèo lại đậy. Người nghe phải tự suy ra, tự điền vào những chỗ bị bỏ trống đó. Đặc điểm "ý tại ngôn ngoại" (nói ít hiểu nhiều) này là nét rất tiêu biểu của tiếng Việt và của tục ngữ Việt.

- Vì muốn hiểu được phần bị lược bỏ, người nghe phải có vốn hiểu biết về đời sống, phong tục và kinh nghiệm thực tế của người Việt. Phải biết tập tính của con chó (không trèo) và con mèo (trèo giỏi), biết thói quen cất giữ thức ăn trong gia đình người Việt xưa thì mới giải mã được vì sao "chó" đi với "treo", còn "mèo" đi với "đậy".

- Do đó, giỏi tiếng Việt theo nghĩa nắm vững từ ngữ và ngữ pháp là chưa đủ. I-vo Va-xi-li-ép thông thạo tiếng Việt về mặt ngôn ngữ nhưng lại thiếu cái "nền" văn hóa – đời sống của người Việt, nên không thể suy ra những ý nghĩa bị ẩn giấu, bị lược bỏ trong câu. Điều này cho thấy: tiếng Việt gắn chặt với văn hóa Việt, với lối sống và cách tư duy của người Việt; hiểu tiếng Việt cũng chính là hiểu "văn Việt", "người Việt" – đúng như nhan đề và tư tưởng của văn bản Cao Xuân Hạo muốn gửi gắm.

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.