Giải Câu hỏi trang 42 Chuyên đề Ngữ văn 11
Đề bài
Trong khi có nhiều từ ngữ mới xuất hiện thì cũng có một số từ ngữ từng được dùng phổ biến nhưng nay dường như bị biến mất. Thử tìm một vài từ ngữ như vậy.
Gợi ý trả lời
Nhận xét chung: Ngôn ngữ luôn vận động cùng đời sống xã hội. Bên cạnh việc nhiều từ ngữ mới ra đời để gọi tên những sự vật, hiện tượng, quan hệ mới, thì một số từ ngữ từng được dùng phổ biến dần trở nên ít dùng hoặc gần như biến mất. Nguyên nhân thường là do sự vật, hiện tượng, hoạt động mà chúng gọi tên đã mất đi hoặc thay đổi trong đời sống; cũng có khi do có từ ngữ khác thay thế. Dưới đây là một vài ví dụ:
a) Những từ gọi tên sự vật, công cụ nay không còn (hoặc rất ít) dùng trong đời sống:
- *đèn dầu, đèn hoa kì* (đèn thắp bằng dầu, nay thay bằng đèn điện);
- *guốc mộc, áo tơi* (áo che mưa bằng lá);
- *cối xay (lúa), cái nơm, cái đó, cái gàu sòng, gàu dai* (dụng cụ làm nông, tát nước thủ công);
- *xe thổ mộ, xe kéo (xe tay)* — phương tiện đi lại thời trước.
b) Những từ gọi chức danh, đơn vị hành chính, đo lường cũ:
- *lí trưởng, chánh tổng, cai, đội, thầy kí, thầy thông* (chức danh trong xã hội cũ);
- *tổng, phủ, đạo* (đơn vị hành chính xưa);
- *quan, tiền, hào, xu, cắc* (đơn vị tiền tệ xưa); *thưng, đấu, thước mộc* (đơn vị đo lường cũ).
c) Những từ xưng hô, từ Hán Việt hoặc cách nói cũ nay ít dùng:
- *trẫm, khanh, bệ hạ, thị tì, nô bộc* (gắn với xã hội phong kiến);
- *tân thời, tân học* (từng rất phổ biến đầu thế kỉ XX);
- một số từ như *ôtô, xinê, pô-pơ-lin, ghi-đông* vốn mượn tiếng Pháp từng thông dụng nay ít gặp hoặc đã được thay bằng cách viết, cách gọi khác.
Kết luận: Qua những ví dụ trên có thể thấy, khi một sự vật, hiện tượng, thiết chế trong đời sống mất đi hoặc được thay thế thì những từ ngữ gọi tên chúng cũng dần biến mất khỏi vốn từ thông dụng. Đó là biểu hiện tất yếu của quy luật phát triển, biến đổi không ngừng của ngôn ngữ cùng với sự phát triển của xã hội.
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.