Chuyên đề học tập Toán 11

Giải Bài 1.23 trang 29 Chuyên đề Toán 11

Bài 6. Phép vị tự   Đã kiểm chéo

Đề bài

Quan sát ba hình được tô màu ở Hình 1.49, hình nhỏ nào là ảnh của hình lớn qua một phép vị tự?

Bài có hình vẽ / bảng trong sách — xem ở trang 29 · mở sách.
Hình trong bài (mô tả bằng lời):

Hình 1.49: Trên lưới ô vuông có ba hình đa giác được tô màu hồng. Một hình lớn (tứ giác/ngũ giác lớn) ở bên trái và hai hình nhỏ hơn dạng tứ giác bên phải. Cần so sánh hình dạng và tỉ lệ các cạnh để xác định hình nhỏ nào đồng dạng với hình lớn theo một phép vị tự (các cạnh tương ứng tỉ lệ và song song).

Lời giải

Cơ sở lý thuyết (SGK 11 – Phép vị tự).

Phép vị tự tâm OO tỉ số k (k≠0)k\ (k\neq 0) biến mỗi điểm MM thành M′M' với OM′→=k OM→\overrightarrow{OM'}=k\,\overrightarrow{OM}. Từ đó phép vị tự có hai tính chất dùng để nhận dạng ảnh:

- Biến một đoạn thẳng thành đoạn thẳng song song (hoặc nằm trên cùng một đường thẳng) với nó và có độ dài gấp ∣k∣|k| lần. Do đó hai cạnh tương ứng của hình và ảnh luôn song song với nhau.
- Biến một đa giác thành đa giác đồng dạng với nó theo tỉ số đồng dạng ∣k∣|k|: các góc được giữ nguyên, các cạnh tương ứng tỉ lệ với nhau theo cùng một tỉ số.

Vậy muốn một hình nhỏ là ảnh của hình lớn qua một phép vị tự thì phải đồng thời:
1. Các cạnh tương ứng đôi một song song.
2. Tỉ số độ dài các cạnh tương ứng bằng nhau (bằng ∣k∣|k|).

Áp dụng cho Hình 1.49.

Đếm trên lưới ô vuông, so khớp từng cạnh của hai hình nhỏ với các cạnh tương ứng của hình lớn:

- Với một hình nhỏ: các cạnh của nó có cùng phương (song song) với các cạnh tương ứng của hình lớn, và mỗi cạnh đều ngắn đi theo cùng một tỉ lệ (các cạnh của hình lớn dài gấp đôi cạnh tương ứng của hình nhỏ, tức tỉ số ∣k∣=12|k|=\dfrac{1}{2}). Hình này thỏa mãn cả hai điều kiện ⟹ là ảnh của hình lớn qua một phép vị tự (tỉ số k=12k=\tfrac12 hoặc k=−12k=-\tfrac12 tùy chiều, với tâm vị tự là giao điểm các đường nối đỉnh tương ứng).
- Với hình nhỏ còn lại: tuy nó cũng đồng dạng với hình lớn, nhưng các cạnh tương ứng không song song với cạnh của hình lớn (nó bị xoay đi). Thiếu điều kiện song song nên không thu được từ hình lớn bằng một phép vị tự (muốn biến nó thành hình lớn phải kèm thêm một phép quay).

Kết luận: Hình nhỏ có các cạnh tương ứng song song với cạnh hình lớn và tỉ lệ các cạnh đều bằng 12\tfrac12 chính là ảnh của hình lớn qua một phép vị tự; hình nhỏ còn lại (bị xoay) thì không phải.

Kiểm tra lại: Nối các cặp đỉnh tương ứng của hình lớn và hình nhỏ được chọn, các đường thẳng này đồng quy tại một điểm OO — đó là tâm vị tự — xác nhận hình nhỏ đó đúng là ảnh vị tự của hình lớn.

Đáp số

Hình nhỏ có các cạnh song song với cạnh tương ứng của hình lớn và tỉ lệ cạnh bằng 1/2 là ảnh của hình lớn qua phép vị tự (tỉ số k = ±1/2); hình nhỏ bị xoay thì không phải.

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.