Sách bài tập Khoa học tự nhiên 9

Giải 6.9* trang 19 SBT Khoa học tự nhiên 9

Bài 6. Hiện tượng khúc xạ ánh sáng   Đã kiểm chéo

Đề bài

Một cái đinh được cắm vuông góc vào tâm O của một tấm gỗ hình tròn có bán kính R=0,05R = 0,05 m. Tấm gỗ được thả nổi trên mặt thoáng của một chậu nước (Hình 6.4). Đầu A của đinh ở trong nước. Cho chiết suất của nước là n=43n = \dfrac{4}{3}.

a) Cho chiều dài OA của đinh ở trong nước là 8,7 cm. Hỏi đặt mắt ở trong không khí nhìn đầu đinh theo phương đi sát mép gỗ sẽ thấy đầu đinh ở cách mặt nước một khoảng bao nhiêu?

b) Cho chiều dài OA giảm dần. Xác định khoảng cách OA để mắt không còn nhìn thấy đầu A của đinh.

Bài có hình vẽ / bảng trong sách — xem ở trang 19 · mở sách.
Hình trong bài (mô tả bằng lời):

Hình 6.4: Mặt cắt một chậu nước nhìn ngang. Phần trên là không khí, phần dưới (tô xanh) là nước. Trên mặt nước có tấm gỗ nằm ngang với hai điểm O (tâm) và B (mép gỗ) ở mặt thoáng. Từ tâm O một chiếc đinh cắm thẳng đứng vuông góc xuống dưới, đầu dưới là A nằm trong nước.

Lời giải

Phân tích chung. Tấm gỗ tròn (bán kính R=OB=0,05 m=5 cmR=OB=0,05\text{ m}=5\text{ cm}) che kín mặt nước phía trên đinh, nên tia sáng từ đầu A chỉ có thể ló ra khỏi mặt nước ngay tại mép gỗ B. Tia "đi sát mép gỗ" chính là tia ABAB: nó truyền trong nước từ A tới mép B, tới mặt nước thì khúc xạ ra không khí rồi vào mắt.

Gọi ii là góc tới tại B (so với pháp tuyến thẳng đứng), rr là góc khúc xạ trong không khí.

### a) Vị trí ảnh đầu đinh khi OA=8,7OA=8,7 cm

Góc tới tại mép gỗ B:
tan⁡i=OBOA=58,7≈0,575 ⇒ i≈29,9∘,sin⁡i≈0,498.\tan i=\dfrac{OB}{OA}=\dfrac{5}{8,7}\approx 0,575\ \Rightarrow\ i\approx 29,9^\circ,\quad \sin i\approx 0,498.

Định luật khúc xạ ánh sáng (nước → không khí):
nsin⁡i=sin⁡r ⇒ sin⁡r=43⋅0,498≈0,664 ⇒ r≈41,6∘.n\sin i=\sin r\ \Rightarrow\ \sin r=\dfrac{4}{3}\cdot 0,498\approx 0,664\ \Rightarrow\ r\approx 41,6^\circ.

Vì r>ir>i, tia ló lệch xa pháp tuyến. Mắt nhìn theo tia ló, kéo dài tia ló về phía nước, nó cắt trục thẳng đứng OAOA tại ảnh A′A' của đầu đinh. Khoảng cách từ ảnh A′A' tới mặt nước:
OA′=OBtan⁡r=5tan⁡41,6∘=50,889≈5,6 cm.OA'=\dfrac{OB}{\tan r}=\dfrac{5}{\tan 41,6^\circ}=\dfrac{5}{0,889}\approx 5,6\text{ cm}.

Vậy mắt thấy đầu đinh ở cách mặt nước khoảng 5,65,6 cm (nông hơn vị trí thật 8,78,7 cm).

###

b) Khoảng cách OAOA để mắt không còn thấy đầu A

Khi giảm OAOA thì tan⁡i=OBOA\tan i=\dfrac{OB}{OA} tăng, tức góc tới ii tại mép gỗ tăng dần. Khi ii đạt tới góc giới hạn phản xạ toàn phần thì tia sáng từ A không ló ra được ở mép gỗ nữa (bị phản xạ toàn phần trở lại nước), nên mắt không còn nhìn thấy đầu A.

Góc giới hạn (nước → không khí):
sin⁡igh=1n=34=0,75 ⇒ igh≈48,6∘,tan⁡igh=37≈1,134.\sin i_{gh}=\dfrac{1}{n}=\dfrac{3}{4}=0,75\ \Rightarrow\ i_{gh}\approx 48,6^\circ,\quad \tan i_{gh}=\dfrac{3}{\sqrt{7}}\approx 1,134.

Tại thời điểm i=ighi=i_{gh}:
OA=OBtan⁡igh=R3/7=573≈4,41 cm.OA=\dfrac{OB}{\tan i_{gh}}=\dfrac{R}{3/\sqrt7}=\dfrac{5\sqrt7}{3}\approx 4,41\text{ cm}.

Vậy khi OA≤573≈4,41OA\le \dfrac{5\sqrt7}{3}\approx 4,41 cm thì xảy ra phản xạ toàn phần tại mép gỗ và mắt không còn nhìn thấy đầu A của đinh.

Đáp số

Thấy đầu đinh cách mặt nước ≈ 5,6 cmOA ≤ 5√7/3 ≈ 4,41 cm (khi đó phản xạ toàn phần, không còn thấy A)

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.