Sách bài tập Ngữ văn 10 Tập một

Giải Bài tập 1 trang 9 SBT Ngữ văn 10

Bài 2. Vẻ đẹp của thơ ca   Gợi ý trả lời

Đề bài

Đọc lại ba bài thơ hai-cư (haiku) trong SGK Ngữ văn 10, tập một (tr. 45) và trả lời các câu hỏi:

1. Bạn đã gặp những "thách thức" nào khi đọc, cảm nhận chùm thơ hai-cư của Ba-sô (Basho), Chi-y-ô (Chiyo), Ít-sa (Issa)? Vì sao những điều bạn vừa nêu có thể được gọi là "thách thức"?

2. Nếu ví mỗi bài thơ như một bức tranh không lời, theo bạn, những bức tranh này thuộc loại nào trong số các loại tranh mà bạn đã biết hoặc nghe nói tới?

3. Khi phân tích hay phát biểu cảm nhận về các bài thơ hai-cư nói trên, thường bài viết, bài nói dài gấp nhiều lần độ dài vốn có của bài thơ. Hiện tượng này gợi lên ở bạn suy nghĩ gì?

4. Hãy xác định mối liên hệ giữa ba hình ảnh được gợi lên từ ba dòng thơ trong bài hai-cư của Ba-sô. So với hai hình ảnh đầu tiên, hình ảnh sau cùng có vị trí như thế nào?

5. Phân tích ý nghĩa của phát hiện "Dây gàu vương hoa bên giếng" trong bài thơ của Chi-y-ô đối với chính nhà thơ và người đọc.

6. Làm rõ những mối tương quan đa chiều giữa các đối tượng được nhắc đến trong bài thơ của Ít-sa.
(văn bản: Ba bài thơ hai-cư (haiku) của Ba-sô (Basho), Chi-y-ô (Chiyo), Ít-sa (Issa) trong SGK Ngữ văn 10, tập một (tr. 45))

Gợi ý trả lời

## Bài tập 1 (trang 10) — Đọc lại ba bài thơ hai-cư trong SGK Ngữ văn 10, tập một (tr. 45)

Nhắc lại ba bài thơ (bản dịch trong SGK):
- *Ba-sô:* "Trên cành khô / cánh quạ đậu / chiều thu."
- *Chi-y-ô:* "A, hoa asagao (triêu nhan)! / Dây gàu vương hoa bên giếng / đành xin nước nhà bên."
- *Ít-sa:* "Chậm rì chậm rì / kìa con ốc nhỏ / trèo núi Phu-gi (Fuji)."

---

### Câu 1. Những "thách thức" khi đọc, cảm nhận chùm thơ hai-cư

Những thách thức đã gặp:
- Sự ngắn gọn, tối giản đến mức khó hình dung: mỗi bài chỉ vỏn vẹn ba dòng, rất ít từ ngữ, không có câu chuyện, không có mạch lạc diễn giải để bám vào.
- Nhiều "khoảng trống", khoảng lặng: nhà thơ chỉ chấm phá vài hình ảnh rồi dừng lại, không nói hết, không bày tỏ trực tiếp cảm xúc hay ý nghĩa.
- Tính đa nghĩa, hàm súc "ý tại ngôn ngoại": phải tự liên tưởng, suy ngẫm mới thấy được chiều sâu; mỗi người có thể hiểu một cách.
- Khoảng cách văn hóa: những yếu tố gắn với đời sống, thiên nhiên và tâm thức Nhật Bản (quý ngữ chỉ mùa — *kigo*, hoa triêu nhan, núi Phu-gi, tinh thần Thiền…) xa lạ với người đọc Việt.

Vì sao gọi là "thách thức":
Vì thơ hai-cư không "cho sẵn" ý nghĩa mà buộc người đọc phải đồng sáng tạo — tự lấp đầy những khoảng trống, tự kết nối các hình ảnh rời rạc, huy động vốn sống và vốn văn hóa của mình. Đọc hai-cư do đó không thể đọc lướt mà đòi hỏi sự tập trung, tinh tế và trí tưởng tượng; cái khó ấy chính là "thách thức".

### Câu 2. Mỗi bài thơ như một bức tranh không lời thuộc loại tranh nào

Mỗi bài hai-cư gần nhất với loại tranh thủy mặc (tranh thủy mặc / tranh mực tàu phương Đông) — và rộng hơn là tranh tối giản, tranh chấm phá. Lí do:
- Chỉ dùng vài nét gợi (một cành khô, một cánh quạ; một dây gàu vương hoa; một con ốc, một ngọn núi) mà không tô vẽ chi tiết.
- Dành rất nhiều khoảng trắng, khoảng trống cho người xem tưởng tượng, đúng tinh thần "vẽ mây để thấy trăng", gợi nhiều hơn tả.
- Toát lên vẻ đẹp tĩnh lặng, thanh đạm, giàu chất Thiền.

### Câu 3. Suy nghĩ về việc bài viết/bài nói dài gấp nhiều lần bài thơ

Hiện tượng ấy gợi suy nghĩ về sức hàm súc và sức gợi phi thường của thơ hai-cư:
- Bài thơ tuy rất ngắn nhưng dồn nén một dung lượng ý nghĩa, cảm xúc rất lớn — đúng với đặc trưng "ý tại ngôn ngoại", "lời ít ý nhiều".
- Những "khoảng trống" trong bài chính là không gian để người đọc đồng sáng tạo, nên mỗi người cảm nhận một khác, và cảm nhận nào cũng cần được diễn giải, triển khai dài ra bằng lời.
- Nó cũng nhắc ta: giá trị của thơ không nằm ở độ dài câu chữ mà ở chiều sâu và khả năng khơi mở; đồng thời phần diễn giải chỉ là một cách hiểu, không thể thay thế được sự lắng nghe trực tiếp cái im lặng cô đọng của chính bài thơ.

### Câu 4. Mối liên hệ ba hình ảnh trong bài Ba-sô và vị trí của hình ảnh sau cùng

Ba hình ảnh: *cành khô* — *cánh quạ (đậu)* — *chiều thu*.
- Mối liên hệ: cả ba đều cùng một tông điệu — tàn tạ, tĩnh lặng, cô tịch, nhuốm màu u buồn: cành thì khô, chim thì lặng đậu bất động, trời thì vào buổi chiều của mùa thu. Chúng hô ứng, cộng hưởng để dựng nên một bức tranh chiều thu quạnh hiu, lắng đọng.
- Vị trí hình ảnh sau cùng ("chiều thu"): khác với hai hình ảnh đầu mang tính cụ thể, điểm xuyết (cành khô, cánh quạ), "chiều thu" là hình ảnh mang tính bao trùm, khái quát — vừa là không gian, thời gian làm nền cho cảnh vật, vừa là điểm hội tụ nâng cảnh vật lên thành tâm cảnh. Nó mở rộng bài thơ từ một khoảnh khắc cụ thể thành nỗi niềm cô liêu trước thời gian, cảnh vật, khiến toàn bài vang xa hơn.

### Câu 5. Ý nghĩa phát hiện "Dây gàu vương hoa bên giếng" (Chi-y-ô)

Buổi sớm ra giếng múc nước, nhà thơ bất chợt phát hiện dây hoa triêu nhan (asagao) đã quấn, vương vào dây gàu.
- Đối với chính nhà thơ: đây là khoảnh khắc rung động, trân trọng trước cái đẹp mong manh của sự sống. Vì không nỡ gỡ bỏ, làm tổn thương bông hoa, bà "đành xin nước nhà bên" — một ứng xử đầy tinh tế, nhân hậu, thể hiện tình yêu thiên nhiên, lòng nâng niu và tinh thần sống hài hòa, không vì tiện lợi của mình mà huỷ hoại cái đẹp.
- Đối với người đọc: phát hiện ấy đánh thức ở ta bài học về cách sống: biết dừng lại, nhìn ra và nâng niu vẻ đẹp bình dị quanh mình, biết đặt sự sống của tự nhiên ngang hàng với nhu cầu của con người. Đó là vẻ đẹp của lòng từ ái và sự tinh tế trong tâm hồn.

### Câu 6. Những mối tương quan đa chiều trong bài của Ít-sa

Các đối tượng: *con ốc nhỏ* — *núi Phu-gi (Fuji)* — *hành động "trèo" chậm rì chậm rì*.

Giữa chúng là nhiều cặp tương quan đối lập và bổ sung:
- Nhỏ bé >< lớn lao, kì vĩ: con ốc tí hon đặt bên ngọn núi Phu-gi hùng vĩ, cao nhất Nhật Bản — tạo sự tương phản về kích thước, tầm vóc.
- Chậm chạp, yếu ớt >< độ cao vời vợi, hành trình vô tận: bước đi "chậm rì chậm rì" đối lập với chiều cao và sự xa xôi của đích đến.
- Sự kiên trì, bền bỉ của cái nhỏ bé trước cái lớn lao: chính trong tương phản ấy nổi bật lên nghị lực, khát vọng vươn tới của sinh vật bé nhỏ.

Ý nghĩa gợi ra: bài thơ ca ngợi sự kiên nhẫn, bền bỉ và khát vọng chinh phục; gợi triết lí mọi hành trình lớn lao đều bắt đầu và được hoàn thành bằng những bước đi nhỏ; đồng thời thể hiện cái nhìn nâng niu, bình đẳng và trân trọng đối với cả những sinh vật nhỏ bé nhất trong tự nhiên.

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.