Sách bài tập Ngữ văn 10 Tập một

Giải Bài tập 2 trang 9 SBT Ngữ văn 10

Bài 2. Vẻ đẹp của thơ ca   Gợi ý trả lời

Đề bài

Đọc lại văn bản Thu hứng trong SGK Ngữ văn 10, tập một (tr. 47 – 48) và trả lời các câu hỏi:

1. Hãy nêu cảm xúc của bạn khi đọc bài thơ Thu hứng. Cho biết lí do bạn có cảm xúc như vậy.

2. Xuất phát từ nghĩa của từ "hứng" trong nhan đề bài thơ, hãy tìm và giải thích nghĩa ba từ ghép Hán Việt có chứa yếu tố này.

3. Theo nguyên văn, nhan đề Thu hứng có thể được dịch theo nhiều cách: "Cảm xúc về mùa thu" (mùa thu là đối tượng của xúc cảm); "Cảm xúc trong mùa thu" (mùa thu là bối cảnh thời gian xuất hiện cảm xúc);... Căn cứ vào bản dịch trong SGK, theo bạn, người dịch đã hiểu nhan đề theo cách nào?

4. Xác định và nêu nhận xét về mô hình luật bằng trắc của bài thơ.

5. Chỉ ra hiện tượng đối về ý trong liên thơ thứ 2 và thứ 3, phân tích tác dụng của nó.
(văn bản: Văn bản Thu hứng (Đỗ Phủ) trong SGK Ngữ văn 10, tập một (tr. 47 – 48))

Gợi ý trả lời

## Bài tập 2 — Thu hứng (Đỗ Phủ)

Câu 1. Cảm xúc khi đọc bài thơ và lí do

Đọc *Thu hứng*, em thấy dâng lên một nỗi buồn man mác, trầm lắng và thấm thía niềm đồng cảm với tâm trạng cô đơn, nhớ quê của nhà thơ.

Lí do:
- Bức tranh thu hiện lên tiêu điều, ảm đạm: rừng phong xơ xác vì sương móc, núi Vu hiu hắt, sóng sông vọt lên trời, mây sa giáp đất — một không gian vừa hoang vắng vừa dữ dội, chao đảo, gợi cảm giác bất an.
- Những hình ảnh *khóm cúc nở hai lần tuôn dòng lệ*, *con thuyền lẻ loi buộc chặt lòng nhớ vườn xưa*, cùng âm thanh tiếng chày đập vải dồn dập lúc chiều tối ở thành Bạch Đế trực tiếp khơi dậy nỗi nhớ quê hương, nỗi lòng của kẻ tha hương lưu lạc.

Tất cả khiến người đọc không chỉ thấy cảnh thu mà còn thấu được *tình thu* đau đáu của Đỗ Phủ.

Câu 2. Nghĩa của "hứng" và ba từ ghép Hán Việt chứa yếu tố "hứng"

Trong nhan đề *Thu hứng*, "hứng" nghĩa là cảm hứng, nguồn cảm xúc, hứng thú nảy sinh trong lòng (ở đây là cảm xúc do mùa thu khơi gợi).

Ba từ ghép Hán Việt có yếu tố "hứng":
- Cảm hứng: trạng thái tinh thần hăng say, dạt dào cảm xúc, thường làm nảy sinh sự sáng tạo.
- Hứng thú: sự ham thích, thấy thú vị, bị cuốn hút trước một điều gì đó.
- Ngẫu hứng: cảm hứng nảy sinh một cách bất chợt, tình cờ, không định trước.

(Có thể thay bằng: *thi hứng* — cảm hứng làm thơ; *hứng khởi* — trạng thái phấn chấn, giàu cảm hứng.)

Câu 3. Người dịch hiểu nhan đề theo cách nào?

SGK dịch nhan đề là "Cảm xúc mùa thu". Cách dịch này đặt "mùa thu" ở vị trí trung tâm, như cái cớ, cái đối tượng trực tiếp khơi dậy và chứa đựng cảm xúc. Vì vậy người dịch đã hiểu nhan đề theo cách thứ nhất: "Cảm xúc về mùa thu" — mùa thu là đối tượng của xúc cảm, chứ không nhấn mạnh mùa thu chỉ là bối cảnh thời gian.

Câu 4. Mô hình luật bằng trắc của bài thơ

*Thu hứng* là thơ thất ngôn bát cú Đường luật. Xét theo nguyên tắc "nhị – tứ – lục phân minh" (các tiếng 2, 4, 6 của mỗi dòng), căn cứ phần phiên âm, tiếng thứ 2 của câu 1 ("lộ") mang thanh trắc → bài thơ làm theo luật trắc, vần bằng:

| Câu | Tiếng 2 – 4 – 6 | Tiếng cuối |
|---|---|---|
| 1 | T – B – T | B (vần: *lâm*) |
| 2 | B – T – B | B (vần: *sâm*) |
| 3 | B – T – B | T |
| 4 | T – B – T | B (vần: *âm*) |
| 5 | T – B – T | T |
| 6 | B – T – B | B (vần: *tâm*) |
| 7 | B – T – B | T |
| 8 | T – B – T | B (vần: *châm*) |

Nhận xét:
- Vần bằng được gieo ở cuối các câu 1 – 2 – 4 – 6 – 8 (*lâm, sâm, âm, tâm, châm*): độc vận, đúng luật.
- Niêm chặt chẽ: câu 1 niêm câu 8, câu 2 niêm câu 3, câu 4 niêm câu 5, câu 6 niêm câu 7 (cùng mô hình bằng trắc ở tiếng 2 – 4 – 6).
- Bài thơ tuân thủ nghiêm ngặt niêm luật của thể thất ngôn bát cú Đường luật, cho thấy sự mẫu mực, điêu luyện trong bút pháp của Đỗ Phủ.

Câu 5. Hiện tượng đối về ý ở liên 2 và liên 3, tác dụng

*Liên thơ thứ 2 (câu 3 – 4):*
> Giang gian ba lãng kiêm thiên dũng, / Tái thượng phong vân tiếp địa âm.
> (Lưng trời sóng rợn lòng sông thẳm, / Mặt đất mây đùn cửa ải xa.)

Đối về ý: *giang gian* (lòng sông) ⟷ *tái thượng* (cửa ải); *ba lãng* (sóng) ⟷ *phong vân* (mây gió); *kiêm thiên dũng* (vọt lên tận trời) ⟷ *tiếp địa âm* (sà xuống giáp đất). Hai vế đối nhau theo chiều dưới ⟷ trên, dâng lên ⟷ sa xuống.

*Liên thơ thứ 3 (câu 5 – 6):*
> Tùng cúc lưỡng khai tha nhật lệ, / Cô chu nhất hệ cố viên tâm.
> (Khóm cúc tuôn thêm dòng lệ cũ, / Con thuyền buộc chặt mối tình nhà.)

Đối về ý: *tùng cúc* (khóm cúc) ⟷ *cô chu* (con thuyền lẻ); *lưỡng khai* (nở hai lần) ⟷ *nhất hệ* (buộc một lần); *tha nhật lệ* (dòng lệ ngày trước) ⟷ *cố viên tâm* (lòng nhớ vườn cũ).

Tác dụng:
- Tạo sự cân xứng, hài hòa, nhịp nhàng, đúng đặc trưng nghệ thuật đối của thơ Đường luật.
- Liên 2 đối để mở rộng không gian thu hùng vĩ, dữ dội, chao đảo cả chiều cao lẫn chiều sâu, diễn tả sự vận động mạnh mẽ của thiên nhiên.
- Liên 3 đối để chuyển từ cảnh sang tình, soi chiếu nỗi lòng: hình ảnh cúc nở gợi dòng lệ, con thuyền buộc gợi niềm khắc khoải nhớ quê, làm nổi bật tâm trạng cô đơn, thương nhớ cố hương của nhà thơ.
- Nhờ phép đối, mạch thơ vận động tự nhiên từ cảnh đến tình, cô đọng mà giàu sức gợi, thể hiện bút pháp tả cảnh ngụ tình đặc sắc của Đỗ Phủ.

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.