Sách bài tập Ngữ văn 10 Tập một

Giải Bài tập 3 trang 10 SBT Ngữ văn 10

Bài 2. Vẻ đẹp của thơ ca   Gợi ý trả lời

Đề bài

NGỮ LIỆU: Trời thu xanh ngắt mấy từng cao,
Cần trúc lơ phơ gió hắt hiu.
Nước biếc trông như tầng khói phủ
Song thưa để mặc bóng trăng vào.
(Thơ văn Nguyễn Khuyến, NXB Văn học, Hà Nội, 1979, tr. 121)

Đọc bốn câu đầu bài thơ Thu vịnh của Nguyễn Khuyến dưới đây, so sánh với bốn câu đầu của bài Thu hứng và trả lời các câu hỏi:

1. Hãy nêu cảm nhận chung nhất của bạn về bức tranh mùa thu trong bốn câu thơ đầu của hai bài thơ.

2. Thống kê các động từ và tính từ trong bốn câu đầu của mỗi bài thơ và nêu nhận xét.

3. Hệ thống hình ảnh được hai tác giả sử dụng để miêu tả mùa thu trong hai bài thơ có gì khác biệt?

4. Chỉ ra nét khác biệt trong cảm xúc về mùa thu của hai nhà thơ (thể hiện qua bốn câu thơ đầu ở mỗi bài).

5. Hãy sưu tầm, liệt kê tối thiểu năm bài thơ viết về mùa thu trong thơ ca cổ kim mà bạn biết, sau đó điền các thông tin tương ứng vào vở theo bảng gợi ý sau:

| STT | Tên tác phẩm | Tác giả, thời kì | Quốc gia | Ấn tượng chung về tác phẩm |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | Thu hứng (Cảm xúc mùa thu) | Đỗ Phủ, thế kỉ VIII | Trung Quốc | ... |
| 2 | ... | | | |

Gợi ý trả lời

Bài tập 3 (trang 11) — So sánh bốn câu đầu *Thu vịnh* (Nguyễn Khuyến) với bốn câu đầu *Thu hứng* (Đỗ Phủ)

*Nhắc lại bốn câu đầu Thu hứng (bản dịch thơ của Nguyễn Công Trứ):*

> Lác đác rừng phong hạt móc sa,
> Ngàn non hiu hắt, khí thu lòa.
> Lưng trời sóng rợn lòng sông thẳm,
> Mặt đất mây đùn cửa ải xa.

1) Cảm nhận chung về bức tranh mùa thu trong bốn câu đầu của hai bài

- *Thu vịnh:* bức tranh mùa thu đồng bằng Bắc Bộ Việt Nam hiện lên thanh sơ, trong trẻo, tĩnh lặng và nên thơ. Bầu trời "xanh ngắt" cao vời, cần trúc mảnh mai đung đưa trong làn gió nhẹ, mặt nước biếc mờ như phủ khói, ánh trăng lọt qua song thưa — tất cả gợi một không gian êm đềm, thanh cao, mang hồn quê Việt.

- *Thu hứng:* bức tranh mùa thu ở vùng đất Quỳ Châu (thượng nguồn Trường Giang) lại hùng vĩ, dữ dội mà tiêu điều, hoang vắng. Rừng phong xơ xác vì sương móc, núi non hiu hắt, sóng vọt lên tận trời, mây sa sầm mặt đất nơi cửa ải. Không gian rộng lớn, chao đảo, gợi cảm giác bất an.

→ Một bên là mùa thu *thanh bình, trong sáng* (Nguyễn Khuyến); một bên là mùa thu *dữ dội, buồn thương, loạn lạc* (Đỗ Phủ).

2) Thống kê động từ, tính từ và nhận xét

*Thu vịnh (4 câu đầu):*
- Động từ: *trông (như), phủ, để mặc, vào* → ít, nhẹ nhàng, gần như không có vận động mạnh.
- Tính từ: *xanh ngắt, cao, lơ phơ, hắt hiu, biếc, thưa* → nhiều và giàu sắc thái.
- *Nhận xét:* tính từ chiếm ưu thế, thiên về gợi màu sắc và trạng thái tĩnh. Cảnh vật hiện ra thanh nhẹ, tĩnh tại, trong trẻo; nhà thơ nghiêng về *tả* và *cảm* vẻ đẹp êm đềm của mùa thu.

*Thu hứng (4 câu đầu):*
- Động từ: *sa, (hạt móc) sa, rợn (sóng rợn), đùn (mây đùn)*; bản phiên âm còn mạnh hơn: *điêu thương* (làm tiêu điều), *dũng* (vọt lên), *tiếp* (nối liền) → động từ mạnh, giàu sức khuấy động.
- Tính từ: *hiu hắt, thẳm, xa, (khí thu) lòa…*
- *Nhận xét:* động từ mạnh giữ vai trò chủ đạo, diễn tả sự vận động dữ dội, cảnh vật như xáo trộn, chao đảo giữa trời đất. Qua đó hiện lên một mùa thu hùng vĩ mà bất an, phản chiếu tâm trạng ngổn ngang của thi nhân.

3) Khác biệt về hệ thống hình ảnh

- *Thu vịnh:* hình ảnh quen thuộc, bình dị của làng quê Việt Nam — *trời xanh ngắt, cần trúc, gió hắt hiu, nước biếc, tầng khói, song thưa, bóng trăng*. Hình ảnh nhỏ, gần gũi, thanh tao, mang tính dân tộc.

- *Thu hứng:* hình ảnh kì vĩ, mang tầm vóc vũ trụ và sắc màu Trung Hoa — *rừng phong, sương móc, núi Vu, kẽm Vu, sóng lưng trời, mây cửa ải*. Hình ảnh lớn lao, dữ dội, choán cả không gian từ lòng sông đến đỉnh trời, từ mặt đất đến cửa ải biên thùy.

→ Nguyễn Khuyến chọn hình ảnh *nhỏ nhẹ, thân thuộc*; Đỗ Phủ chọn hình ảnh *rộng lớn, tráng lệ mà ảm đạm*.

4) Khác biệt trong cảm xúc về mùa thu

- *Nguyễn Khuyến:* cảm xúc thanh thản, say mê, chan hòa với vẻ đẹp trong trẻo, tĩnh lặng của mùa thu quê nhà. Tâm hồn thi nhân ẩn dật, nhàn tản, giao hòa với thiên nhiên; nỗi niềm (nếu có) cũng rất kín đáo, nhẹ nhàng.

- *Đỗ Phủ:* cảm xúc buồn thương, lo âu, nặng trĩu. Cảnh thu tiêu điều, dữ dội là tấm gương soi nỗi lòng của một con người xa quê, sống giữa thời loạn lạc, canh cánh nỗi nhớ nước thương nhà. Đó là nỗi buồn bi tráng, thấm đẫm thế sự.

5) Sưu tầm, liệt kê một số bài thơ về mùa thu (bảng gợi ý)

| STT | Tên tác phẩm | Tác giả, thời kì | Quốc gia | Ấn tượng chung về tác phẩm |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | Thu hứng (Cảm xúc mùa thu) | Đỗ Phủ, thế kỉ VIII | Trung Quốc | Bức tranh thu hùng vĩ mà tiêu điều, chan chứa nỗi nhớ quê và niềm lo thời loạn. |
| 2 | Thu vịnh (Vịnh mùa thu) | Nguyễn Khuyến, thế kỉ XIX | Việt Nam | Mùa thu đồng bằng Bắc Bộ thanh cao, trong trẻo; tâm hồn nhàn tản của thi nhân ẩn dật. |
| 3 | Thu điếu (Câu cá mùa thu) | Nguyễn Khuyến, thế kỉ XIX | Việt Nam | Ao thu lạnh lẽo, tĩnh lặng; nghệ thuật lấy động tả tĩnh, nỗi u hoài thầm kín. |
| 4 | Tiếng thu | Lưu Trọng Lư, thế kỉ XX (Thơ mới) | Việt Nam | Âm điệu du dương, nhạc tính; mùa thu của cảm xúc, của sự rung động mơ hồ, xao xuyến. |
| 5 | Đây mùa thu tới | Xuân Diệu, thế kỉ XX (Thơ mới) | Việt Nam | Mùa thu với vẻ đẹp buồn, cảm giác chia li, phai tàn; cái tôi nhạy cảm trước bước đi của thời gian. |
| 6 | Sang thu | Hữu Thỉnh, thế kỉ XX | Việt Nam | Khoảnh khắc giao mùa từ hạ sang thu, tinh tế, nhẹ nhàng; những suy ngẫm về đời người. |

*(Có thể bổ sung: Thu dạ – Đêm thu của Nguyễn Du; Thu ẩm – Nguyễn Khuyến…)*

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.