Sách bài tập Ngữ văn 10 Tập một

Giải Bài tập 5 trang 15 SBT Ngữ văn 10

Bài 3. Nghệ thuật thuyết phục trong văn nghị luận   Gợi ý trả lời

Đề bài

Đọc lại văn bản Chữ bầu lên nhà thơ trong SGK Ngữ văn 10, tập một (tr. 83), đoạn từ "Tôi rất ghét cái định kiến quái gở" đến "đổi bát mồ hôi lấy từng hạt chữ" và trả lời các câu hỏi:

1. Đoạn trích cho biết quan điểm của tác giả về vấn đề gì?

2. Xác định luận điểm chính của đoạn trích và chỉ ra nét độc đáo trong cách nêu luận điểm của tác giả.

3. Theo bạn, vì sao tác giả ghét cái định kiến cho rằng "các nhà thơ Việt Nam thường chín sớm nên cũng tàn lụi sớm"?
4. Nêu dự đoán về những lí lẽ mà người đọc có thể đưa ra để phản bác ý kiến của tác giả. Về phần mình, bạn muốn đối thoại với tác giả ở điểm nào?

5. Phân tích nghệ thuật ẩn dụ được sử dụng trong câu cuối của đoạn trích.
(văn bản: Chữ bầu lên nhà thơ (Lê Đạt))

Gợi ý trả lời

1. Đoạn trích cho biết quan điểm của tác giả về vấn đề gì?

Đoạn trích thể hiện quan điểm của Lê Đạt về lao động chữ nghĩa trong sáng tạo thơ ca — tức về bản chất của công việc làm thơ. Tác giả cho rằng làm thơ là một quá trình lao động cần cù, gian khổ, bền bỉ suốt đời, chứ không phải chuyện bộc phát của năng khiếu bẩm sinh để rồi "chín sớm, tàn sớm". Qua đó, ông bác bỏ cái định kiến cho rằng nhà thơ Việt Nam thường chín sớm nên cũng tàn lụi sớm.

2. Luận điểm chính và nét độc đáo trong cách nêu luận điểm

- *Luận điểm chính:* Làm thơ là một quá trình lao động chữ nghĩa nhọc nhằn, bền bỉ, lâu dài; tuổi tác không làm nhà thơ tàn lụi, mà nhiều nhà thơ càng từng trải, càng lao động thì càng viết hay, "đầu bạc" vẫn có những câu thơ khiến tuổi trẻ phải kính nể.

- *Nét độc đáo trong cách nêu luận điểm:* Tác giả không nêu luận điểm một cách trực tiếp, trung tính mà nêu lên bằng cách bày tỏ thái độ cá nhân dứt khoát, mạnh mẽ ("Tôi rất ghét cái định kiến quái gở…"). Ông đặt luận điểm của mình trong thế phản bác một định kiến phổ biến, dùng giọng điệu đối thoại, tranh luận trực tiếp và dẫn ra những nhà thơ tuổi cao vẫn sáng tạo sung sức làm bằng chứng. Cách nêu này vừa thể hiện cá tính, lập trường riêng, vừa khơi gợi, lôi cuốn người đọc cùng suy nghĩ.

3. Vì sao tác giả ghét cái định kiến "các nhà thơ Việt Nam thường chín sớm nên cũng tàn lụi sớm"?

Có thể lí giải theo mấy lẽ:

- a) Định kiến ấy không đúng với thực tế: có nhiều nhà thơ càng cao tuổi, càng từng trải thì thơ càng sâu sắc, chín chắn; "tóc bạc" vẫn viết được những câu thơ khiến thanh niên kính nể.

-

b) Định kiến ấy hạ thấp, phủ nhận lao động của nhà thơ: nó xem thơ như sản phẩm của tài năng thiên bẩm, bột phát một thời rồi cạn kiệt, mà coi nhẹ sự rèn luyện, khổ công với chữ nghĩa suốt đời — điều mà Lê Đạt coi là cốt lõi của nghề thơ.

-

c) Định kiến ấy mang tính áp đặt, quy chụp ("quái gở", không rõ xuất hiện từ bao giờ), dễ khiến người làm thơ tự mãn hoặc nản chí, bỏ dở con đường lao động nghệ thuật lâu dài.

4. Dự đoán lí lẽ phản bác và điểm muốn đối thoại

- *Những lí lẽ người đọc có thể đưa ra để phản bác tác giả:*
- a) Thực tế văn học vẫn có không ít trường hợp nhà thơ nổi tiếng, viết hay từ rất trẻ rồi về sau sáng tác thưa thớt, không còn giữ được phong độ — cho thấy "chín sớm tàn sớm" không hoàn toàn vô căn cứ.
-

b) Thơ ca gắn với cảm xúc, sự tươi mới, bồng bột, nhạy cảm của tuổi trẻ; tuổi càng cao, cảm xúc có thể chai sạn, nên tài thơ dễ giảm sút.
-

c) Năng khiếu, thiên bẩm vẫn là yếu tố quan trọng của thơ; chỉ cần cù lao động chữ nghĩa thì chưa chắc đã thành thơ hay.

- *Điểm muốn đối thoại với tác giả (ý kiến cá nhân):* Em đồng tình rằng lao động chữ nghĩa là điều cốt yếu, song muốn trao đổi thêm ở chỗ không nên tuyệt đối hóa yếu tố lao động mà xem nhẹ tài năng và cảm hứng. Một bài thơ hay thường là sự kết hợp giữa lao động công phu *và* năng khiếu, cảm xúc chân thật; thiếu một trong hai, sự khổ luyện có thể cho ra chữ "sạch" nhưng khó cho ra thơ thực sự lay động lòng người. (Học sinh có thể nêu quan điểm riêng, miễn hợp lí.)

5. Phân tích nghệ thuật ẩn dụ trong câu cuối "đổi bát mồ hôi lấy từng hạt chữ"

- a) *Cơ sở của ẩn dụ:* Lê Đạt mượn hình ảnh lao động của người nông dân — "một nắng hai sương", đổ "bát mồ hôi" để làm ra "hạt" thóc, hạt gạo — để nói về công việc của nhà thơ.

-

b) *Các hình ảnh ẩn dụ:* "bát mồ hôi" ẩn dụ cho công sức, sự cực nhọc, bền bỉ của nhà thơ; "hạt chữ" ẩn dụ cho từng con chữ, từng chữ thơ được chắt lọc, kết tinh — chữ thơ quý giá, hiếm hoi như hạt gạo được làm ra từ mồ hôi.

-

c) *Tác dụng:* Hình ảnh ẩn dụ khiến khái niệm trừu tượng "lao động sáng tạo thơ" trở nên cụ thể, sinh động, dễ cảm nhận; nhấn mạnh rằng làm thơ cũng nhọc nhằn, công phu như làm ruộng, mỗi chữ thơ đều phải "đổi" bằng mồ hôi, tâm sức. Qua đó, tác giả đề cao lao động chữ nghĩa, khẳng định giá trị của sự khổ luyện, đồng thời làm sáng tỏ và cô đọng toàn bộ luận điểm của đoạn trích — chính lao động làm nên nhà thơ, như nhan đề "Chữ bầu lên nhà thơ".

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.