Giải Bài tập 3 trang 19 SBT Ngữ văn 10
Đề bài
NGỮ LIỆU: Sử thi – niềm tự hào của nhân dân Tây Nguyên
Người Tây Nguyên vốn đã say mê, đắm đuối với sử thi của mình. Sa-bát-ti-ê (Sabatier) trong bài giới thiệu sử thi Đăm Xăn đã thuật lại ý kiến của các già làng người Ê-đê như sau: “Tôi hỏi các già làng: Vậy khan là cái gì? Một người trả lời: “Khan ư? Không có cái gì đẹp hơn thế. Trong khi nhà có một người kể khan, lúc mặt trời lặn chúng ta thấy người trong nhà chăm chú bất động như thế nào thì chúng ta thấy họ bất động y nguyên như thế cho đến lúc mặt trời mọc (việc kể khan diễn ra qua đêm đến sáng – Phan Đăng Nhật). Khi trong nhà có người kể khan, đàn bà thôi kêu la, trẻ con ngừng khóc, không hề ai ngủ, không ai nói chuyện, tất cả mọi người đều lắng nghe”.
Sa-bát-ti-ê kể tiếp, sau một thời gian dài tìm tòi, ông phát hiện ra một ông già mù biết khan, khan Đăm Xăn.
“Tôi không thể nói được sự xúc động của tôi khi nghe lần đầu bài ca đơn điệu và khá buồn đã gợi cho tôi một quá khứ, mà nó làm cho tôi nghi ngờ. Ôi một sự phát hiện! Đó là một bằng chứng không chối cãi được rằng những bộ lạc Đắk Lắk đã có một cuộc sống khác với người “Mọi” khốn khổ hôm nay.
Tôi gặp lại ở hiên toà sứ, ông già mù khoác một tấm chăn sờn rách thảm hại run lập cập dưới sự cản rứt của gió bấc tháng Hai; và tôi thấy ông già ngồi trên sàn, một chân co, cùi tay đặt trên đầu gối, bàn tay đỡ trán, đôi mắt đã tắt những tia sáng của hiện tại, nhưng mở rộng về quá khứ, mà trí nhớ của ông đã được làm sống lại và đôi môi mấp máy. Tôi cũng gặp Ma Bli, Ma Bôk và ông già Ma Ngay. Họ đều sững sờ trong thái độ ngạc nhiên. Ông tù trưởng già (Ma Ngay) ngập chìm trong mơ, đôi mắt ông còn nhoà đi vì cuộc viễn du trong quá khứ mà người ca sĩ đã khéo gợi lên, bộ mặt [...]
Đọc văn bản sau và trả lời các câu hỏi:
1. Văn bản có bao nhiêu cước chú? Các cước chú đó thuộc loại nào và có tác dụng gì?
2. Trước khi trích dẫn trực tiếp, tác giả thường dẫn dắt như thế nào? Phần dẫn dắt đó có tác dụng gì?
3. Các thông tin trong phần cước chú được trình bày như thế nào?
4. Bạn đánh giá như thế nào về các trích dẫn được sử dụng trong văn bản? Theo bạn, các thông tin được trích dẫn này có thực sự khách quan và đáng tin cậy không? Vì sao?
5. Qua văn bản, bạn biết thêm điều gì về hình thức diễn xướng của sử thi Tây Nguyên, về người kể chuyện và người nghe sử thi?
6. Theo tác giả, sử thi Tây Nguyên có vai trò gì trong đời sống văn hoá của người Tây Nguyên?
Gợi ý trả lời
Câu 1. Văn bản có bao nhiêu cước chú? Các cước chú đó thuộc loại nào và có tác dụng gì?
- Trong phần ngữ liệu được trích, văn bản có một cước chú rõ rệt, đặt trong ngoặc đơn ngay sau từ "người kể khan": *"(việc kể khan diễn ra qua đêm đến sáng – Phan Đăng Nhật)"*.
- Đây là cước chú giải thích (chú thích nội dung) do chính tác giả bài viết (Phan Đăng Nhật) thêm vào để làm rõ một chi tiết trong lời dẫn.
- Tác dụng: cung cấp thông tin bổ sung giúp người đọc hiểu đúng ý câu nói của già làng — rằng sự "bất động từ lúc mặt trời lặn đến lúc mặt trời mọc" chính là vì buổi kể khan kéo dài suốt đêm; nhờ đó câu trích dẫn trở nên rõ ràng, tránh gây hiểu lầm, đồng thời cho thấy sự công phu, cẩn trọng của người viết.
Câu 2. Trước khi trích dẫn trực tiếp, tác giả thường dẫn dắt như thế nào? Phần dẫn dắt đó có tác dụng gì?
- Trước mỗi lời trích dẫn trực tiếp, tác giả thường giới thiệu rõ nguồn gốc và hoàn cảnh của lời nói: nêu tên người nói/người viết và việc họ làm. Ví dụ: *"Sa-bát-ti-ê trong bài giới thiệu sử thi Đăm Xăn đã thuật lại ý kiến của các già làng người Ê-đê như sau…"*; *"Sa-bát-ti-ê kể tiếp, sau một thời gian dài tìm tòi, ông phát hiện ra một ông già mù biết khan…"*.
- Tác dụng của phần dẫn dắt:
- a) Chỉ rõ xuất xứ, tác giả của lời trích, tạo sự liền mạch, tự nhiên giữa lời người viết và lời được dẫn.
-
b) Cung cấp bối cảnh để người đọc hiểu đúng nội dung và sắc thái của trích dẫn.
-
c) Làm tăng tính xác thực, độ tin cậy cho thông tin, cho thấy đây là bằng chứng có nguồn gốc cụ thể chứ không phải lời nói chủ quan của người viết.
Câu 3. Các thông tin trong phần cước chú được trình bày như thế nào?
- Cước chú được đặt trong ngoặc đơn, ngay tại vị trí cần giải thích trong dòng văn bản (cước chú nội văn).
- Nội dung cước chú ngắn gọn, súc tích, chỉ nêu đúng điều cần làm rõ ("việc kể khan diễn ra qua đêm đến sáng").
- Cuối cước chú có ghi tên người chú thích (Phan Đăng Nhật), ngăn cách bằng dấu gạch ngang, để phân biệt rõ đây là lời chú của người viết thêm vào, không phải lời của người được trích dẫn.
Câu 4. Bạn đánh giá như thế nào về các trích dẫn được sử dụng trong văn bản? Theo bạn, các thông tin được trích dẫn này có thực sự khách quan và đáng tin cậy không? Vì sao?
- Đánh giá chung: Các trích dẫn được sử dụng hợp lí, có chọn lọc, giàu sức thuyết phục. Tác giả dẫn cả lời của người trong cuộc (già làng Ê-đê) lẫn lời của người ghi chép (Sa-bát-ti-ê), nhờ đó vừa sinh động, chân thực, vừa làm nổi bật sức sống và vị trí của sử thi trong đời sống người Tây Nguyên.
- Về tính khách quan, đáng tin cậy:
- a) Nhìn chung đáng tin cậy vì: trích dẫn có nguồn gốc rõ ràng (tên người nói, tên bài giới thiệu sử thi Đăm Xăn), là lời của người trực tiếp chứng kiến, lại được tác giả chú thích cẩn thận.
-
b) Tuy nhiên cần có thái độ phê phán, chọn lọc: lời của Sa-bát-ti-ê là của một viên quan cai trị thực dân Pháp, nên có chỗ mang định kiến, cái nhìn thiếu tôn trọng đối với người dân bản địa (gọi họ là "Mọi" khốn khổ). Do đó, thông tin có giá trị tư liệu nhưng không hoàn toàn khách quan; người đọc cần phân biệt giữa sự thật được quan sát (giá trị của sử thi, cách diễn xướng) với những đánh giá phiến diện mang màu sắc kì thị của người viết thời thuộc địa.
Câu 5. Qua văn bản, bạn biết thêm điều gì về hình thức diễn xướng của sử thi Tây Nguyên, về người kể chuyện và người nghe sử thi?
- a) Về hình thức diễn xướng: Sử thi Tây Nguyên (khan) không được "đọc" mà được kể – hát (diễn xướng) thành lời ca; buổi kể thường diễn ra vào ban đêm, kéo dài suốt từ lúc mặt trời lặn đến lúc mặt trời mọc; lời khan là "bài ca đơn điệu và khá buồn", gắn với giọng ngâm kể đầy xúc động.
-
b) Về người kể chuyện: Người kể khan là những nghệ nhân dân gian đặc biệt, thường là người già, có trí nhớ phi thường để thuộc và kể trọn một thiên sử thi dài; hình ảnh ông già mù vẫn kể được khan Đăm Xăn cho thấy khan sống trong trí nhớ, trong tâm hồn người Tây Nguyên, được lưu truyền bằng miệng.
-
c) Về người nghe: Người nghe say mê, đắm đuối, lắng nghe trong trạng thái chăm chú, bất động suốt đêm: "đàn bà thôi kêu la, trẻ con ngừng khóc, không hề ai ngủ, không ai nói chuyện, tất cả mọi người đều lắng nghe" — thể hiện sức cuốn hút mãnh liệt của sử thi và sự gắn bó của cả cộng đồng với loại hình này.
Câu 6. Theo tác giả, sử thi Tây Nguyên có vai trò gì trong đời sống văn hoá của người Tây Nguyên?
- a) Sử thi là niềm tự hào, là báu vật tinh thần của nhân dân Tây Nguyên — điều "không có cái gì đẹp hơn thế".
-
b) Sử thi là món ăn tinh thần không thể thiếu, có sức hấp dẫn, lôi cuốn mạnh mẽ, gắn kết cả cộng đồng trong những đêm diễn xướng.
-
c) Sử thi là nơi lưu giữ và làm sống lại quá khứ hào hùng của các bộ lạc; nó là "bằng chứng không chối cãi được" về một đời sống văn hoá phong phú, lâu đời của người Tây Nguyên, nuôi dưỡng tâm hồn, kí ức và niềm tự hào về cội nguồn của họ.
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.