Giải Bài tập 5 trang 4 SBT Ngữ văn 10
Đề bài
Đọc lại văn bản Bình Ngô đại cáo trong SGK Ngữ văn 10, tập hai (tr. 15 – 19), đoạn từ "Trọn hay:" đến "Cũng là chưa thấy xưa nay." và trả lời các câu hỏi:
1. Tìm những câu văn, ý văn thể hiện rõ tinh thần nhân nghĩa của quân ta.
2. Nêu diễn biến cuộc tổng tiến công qua một số sự kiện, trận đánh tiêu biểu của cuộc kháng chiến được thể hiện trong đoạn văn.
3. Tìm những từ ngữ, hình ảnh thể hiện khí thế quật cường và chiến công vang dội của nghĩa quân Lam Sơn.
4. Hình ảnh thất bại của kẻ thù được thể hiện trong đoạn văn như thế nào?
5. Nhận xét chung về âm hưởng của đoạn văn.
(văn bản: Bình Ngô đại cáo – Nguyễn Trãi)
Gợi ý trả lời
## Bài tập 5 — *Bình Ngô đại cáo* (Nguyễn Trãi), đoạn "Trọn hay:" … "Cũng là chưa thấy xưa nay."
### 1. Những câu văn, ý văn thể hiện tinh thần nhân nghĩa của quân ta
- Nêu cao nguyên tắc nhân nghĩa làm phương châm đánh giặc:
> *"Đem đại nghĩa để thắng hung tàn,*
> *Lấy chí nhân để thay cường bạo."*
→ Lấy *đại nghĩa, chí nhân* (chính nghĩa, lòng nhân) để chiến thắng, khác hẳn sự tàn bạo của giặc.
- Đánh vào lòng người, không ham chém giết:
> *"Chẳng đánh mà người chịu khuất, ta đây mưu phạt tâm công."*
- Mở lòng khoan dung với kẻ bại trận (tư tưởng "hiếu sinh"):
> *"Thần vũ chẳng giết hại, thể lòng trời ta mở đường hiếu sinh."*
- Cấp phương tiện cho giặc rút về nước an toàn:
> *"Mã Kỳ, Phương Chính, cấp cho năm trăm chiếc thuyền… / Vương Thông, Mã Anh, phát cho vài nghìn cỗ ngựa…"*
- Chọn giải pháp vẹn toàn vì cuộc sống bình yên của nhân dân:
> *"Ta lấy toàn quân là hơn, để nhân dân nghỉ sức."*
→ Nhân nghĩa ở đây là: chiến đấu vì chính nghĩa, không giết kẻ đã quy hàng, cốt chấm dứt chiến tranh để dân được yên ổn.
### 2. Diễn biến cuộc tổng tiến công qua các sự kiện, trận đánh tiêu biểu
a) Giai đoạn phản công, giải phóng (đánh quân chiếm đóng):
- Mở màn thắng lớn: *trận Bồ Đằng* ("sấm vang chớp giật"), *miền Trà Lân* ("trúc chẻ tro bay").
- Giặc hoảng loạn: Trần Trí, Sơn Thọ "mất vía"; Lý An, Phương Chính "nín thở cầu thoát thân".
- Thừa thắng: chiếm lại Tây Kinh, thu về Đông Đô.
- Đại thắng *Ninh Kiều, Tốt Động* ("máu chảy thành sông", "thây chất đầy nội"); giết Trần Hiệp, Lý Lượng.
- Vương Thông, Mã Anh đến cứu nhưng "lửa cháy lại càng cháy", quân ta "hăng lại càng hăng".
b) Giai đoạn tiêu diệt viện binh:
- Viện binh kéo sang: Liễu Thăng từ Khâu Ôn (Đinh Mùi, tháng 9), Mộc Thạnh từ Vân Nam (tháng 10). Ta "điều binh thủ hiểm" chặn tiên phong, "sai tướng chẹn đường" tuyệt lương.
- Diễn tiến theo ngày:
- *Ngày 18 — trận Chi Lăng:* Liễu Thăng thất thế.
- *Ngày 20 — trận Mã Yên:* Liễu Thăng cụt đầu.
- *Ngày 25:* Lương Minh bại trận tử vong.
- *Ngày 28:* Lý Khánh cùng kế tự vẫn.
- Vây thành bốn mặt → Thôi Tụ, Hoàng Phúc xin hàng; thắng ở Lạng Giang, Xương Giang, Lê Hoa, Cần Trạm, suối Lãnh Câu, thành Đan Xá → đạo quân Mộc Thạnh tan vỡ, bỏ chạy.
c) Kết cục: Giặc các thành cởi giáp ra hàng; ta mở đường hiếu sinh cho chúng về nước.
### 3. Từ ngữ, hình ảnh thể hiện khí thế quật cường và chiến công vang dội
- Hình ảnh so sánh, cường điệu diễn tả thế mạnh như vũ bão:
> *"Trận Bồ Đằng sấm vang chớp giật, / Miền Trà Lân trúc chẻ tro bay."*
> *"Cơn gió to trút sạch lá khô, / Tổ kiến hổng sụt toang đê vỡ."*
- Phóng đại sức mạnh đông đảo, áp đảo:
> *"Gươm mài đá, đá núi cũng mòn, / Voi uống nước, nước sông phải cạn."*
- Nhịp văn dồn dập, điệp cấu trúc khẳng định chiến thắng liên tiếp:
> *"Đánh một trận, sạch không kình ngạc, / Đánh hai trận, tan tác chim muông."*
- Khí thế ngùn ngụt: "Sĩ khí đã hăng, quân thanh càng mạnh"; "Sĩ tốt kén người hùng hổ, / Bề tôi chọn kẻ vuốt nanh"; "Thuận đà ta đưa lưỡi dao tung phá".
→ Các động từ mạnh và lối nói khoa trương tạo nên hình tượng nghĩa quân Lam Sơn dũng mãnh, bách chiến bách thắng.
### 4. Hình ảnh thất bại của kẻ thù
- Tướng giặc chết thảm hoặc hàng nhục nhã: Trần Hiệp "bêu đầu", Lý Lượng "bỏ mạng", Liễu Thăng "cụt đầu", Lương Minh "tử vong", Lý Khánh "tự vẫn"; Thôi Tụ "lê gối dâng tờ tạ tội", Hoàng Phúc "trói tay để tự xin hàng".
- Cảnh chết chóc thê thảm: "Lạng Giang, Lạng Sơn, thây chất đầy đường"; "Xương Giang, Bình Than, máu trôi đỏ nước"; "Suối Lãnh Câu, máu chảy thành sông"; "Thành Đan Xá, thây chất thành núi".
- Tâm lý khiếp đảm, hèn nhát: "hồn bay phách lạc", "tim đập chân run", "nghi ngờ khiếp vía mà vỡ mật", "xéo lên nhau chạy", "như hổ đói vẫy đuôi xin cứu mạng", "cởi giáp ra hàng".
- Giọng mỉa mai, khinh bỉ: "Thằng nhãi con Tuyên Đức", "Đồ nhút nhát Thạnh, Thăng đem dầu chữa cháy".
→ Kẻ thù hiện lên vừa thảm bại, chết chóc, vừa hèn yếu, nhục nhã — làm nổi bật tầm vóc chiến thắng của ta.
### 5. Nhận xét chung về âm hưởng của đoạn văn
- Âm hưởng chủ đạo: hào hùng, sảng khoái như một bản anh hùng ca tổng kết chiến thắng oanh liệt của dân tộc.
- Tạo nên bởi: câu văn biền ngẫu sóng đôi cân xứng, nhịp điệu dồn dập, liệt kê trận đánh theo trình tự thời gian, hàng loạt động từ mạnh và hình ảnh cường điệu, phóng đại.
- Giọng điệu biến hóa linh hoạt: khi hùng tráng, tự hào (nói về khí thế và chiến công của ta); khi mỉa mai, khinh bỉ (nói về sự thảm bại của giặc); đến cuối đoạn lắng lại, trang trọng, nhân ái (thể hiện tư tưởng khoan dung, hiếu sinh).
→ Âm hưởng ấy vừa ngợi ca sức mạnh chính nghĩa, vừa toát lên niềm tự hào dân tộc và tinh thần nhân đạo cao cả.
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.