Sách bài tập Ngữ văn 10 Tập hai

Giải Bài tập 10 trang 6 SBT Ngữ văn 10

Bài 6. Nguyễn Trãi - "Dành còn để trợ dân này"   Gợi ý trả lời

Đề bài

Đọc lại văn bản Bạch Đằng hải khẩu trong SGK Ngữ văn 10, tập hai (tr. 35 – 36) và trả lời các câu hỏi:

1. Xác định đề tài, thi liệu và thể loại của tác phẩm.

2. Hình tượng thiên nhiên nơi cửa biển Bạch Đằng được miêu tả với những đặc điểm gì?

3. Phân tích cảm xúc, tâm trạng của nhân vật trữ tình trong bốn dòng thơ cuối.

4. Bài thơ mang đến cho bạn cảm nhận mới như thế nào về tâm hồn tác giả?

5. So sánh, nêu nhận xét về hình tượng thiên nhiên trong hai bài thơ Bảo kính cảnh giới, bài 43 và Bạch Đằng hải khẩu.
(văn bản: Bạch Đằng hải khẩu – Nguyễn Trãi)

Gợi ý trả lời

## Bài tập 10 (trang 7) — Đọc hiểu *Bạch Đằng hải khẩu* (Cửa biển Bạch Đằng) – Nguyễn Trãi

Nhắc lại văn bản (bản dịch thơ, SGK Ngữ văn 10, tập hai):

> Biển rung gió bấc thế bừng bừng,
> Nhẹ cất buồm thơ lướt Bạch Đằng.
> Kình ngạc băm vằm non mấy khúc,
> Giáo gươm chìm gãy bãi bao tầng.
> Quan hà hiểm yếu trời kia đặt,
> Hào kiệt công danh đất ấy từng.
> Việc trước quay đầu ôi đã vắng,
> Tới dòng ngắm cảnh dạ bâng khuâng.

---

### 1. Đề tài, thi liệu và thể loại

a) Đề tài: Bài thơ thuộc đề tài vịnh sử (cảm hứng lịch sử) — viết về cửa biển Bạch Đằng, nơi gắn với những chiến công hiển hách chống giặc ngoại xâm của dân tộc (Ngô Quyền, Trần Hưng Đạo). Qua đó tác giả bộc lộ cảm hứng về non sông đất nước và suy tư trước dòng chảy thời gian, lịch sử.

b) Thi liệu: Chủ yếu là những hình ảnh, chất liệu mang màu sắc ước lệ, cổ điển và gợi không khí trận mạc: *gió bấc, khí biển lồng lộng, kình ngạc (cá kình, cá sấu), giáo gươm chìm gãy, quan hà hiểm yếu, hào kiệt công danh*. Đây là những thi liệu lớn lao, kì vĩ, vừa tả cảnh thiên nhiên vừa khơi gợi dấu tích chiến trận xưa.

c) Thể loại: Thơ thất ngôn bát cú Đường luật (nguyên tác chữ Hán), thuộc loại thơ vịnh sử — một bài thơ trữ tình kết hợp cảm hứng lịch sử.

### 2. Hình tượng thiên nhiên nơi cửa biển Bạch Đằng

Thiên nhiên hiện lên với những đặc điểm nổi bật:

- Hùng vĩ, kì vĩ, dữ dội: mở đầu là cảnh biển cả lồng lộng — *gió bấc thổi, khí biển bừng bừng, thế dâng cao mạnh mẽ*, tạo không gian khoáng đạt, đầy sức mạnh.
- Hiểm trở, mang tầm vóc thiêng liêng: *"Quan hà hiểm yếu trời kia đặt"* — địa thế núi sông hiểm yếu như do trời sắp đặt để che chở cho đất nước.
- Gợi dấu tích chiến trận: núi non trùng điệp được ví như *kình ngạc bị chém băm*, bãi bờ lớp lớp như *giáo gươm chìm gãy*. Thiên nhiên không thuần túy là cảnh vật mà mang dáng dấp, âm hưởng của những trận thủy chiến oanh liệt năm xưa.
- Vừa thực vừa gợi (ảo): cảnh thật của cửa biển hòa quyện với liên tưởng lịch sử, khiến thiên nhiên vừa hoành tráng vừa thấm đẫm hào khí dân tộc.

### 3. Cảm xúc, tâm trạng của nhân vật trữ tình trong bốn dòng thơ cuối

Bốn dòng cuối (câu 5–8) là tiếng nói nội tâm sâu lắng:

- Niềm tự hào: trước địa thế hiểm yếu của non sông (*"Quan hà hiểm yếu trời kia đặt"*) và trước truyền thống anh hùng — nơi đây từng in dấu bao *hào kiệt lập công danh* (*"Hào kiệt công danh đất ấy từng"*). Đó là niềm kiêu hãnh về đất nước và con người Đại Việt.
- Hoài niệm, tiếc nuối: *"Việc trước quay đầu ôi đã vắng"* — ngoảnh lại chuyện xưa, những chiến công, những con người anh hùng nay đã thành dĩ vãng; tiếng thở dài *"ôi đã vắng"* chứa nỗi ngậm ngùi trước sự đổi thay, mất mát của thời gian.
- Bâng khuâng, trầm tư: câu kết *"Tới dòng ngắm cảnh dạ bâng khuâng"* — đứng bên dòng sông soi bóng mình, lòng dâng lên bao cảm xúc khó nói thành lời, vừa suy tư về lịch sử, về lẽ hưng vong, vừa man mác nỗi niềm của một con người từng trải.

→ Mạch cảm xúc đi từ tự hào, ngợi ca đến hoài niệm, suy tư, bâng khuâng, thể hiện chiều sâu triết lí về thời gian, lịch sử và thân phận con người.

### 4. Cảm nhận mới về tâm hồn tác giả

Bài thơ cho thấy một Nguyễn Trãi không chỉ tinh tế, bình dị trong tình yêu thiên nhiên và cuộc sống (như ở *Bảo kính cảnh giới*), mà còn:

- Mang hùng tâm tráng chí, niềm tự hào dân tộc mãnh liệt trước non sông và truyền thống đánh giặc giữ nước.
- Có tâm hồn nhạy cảm, giàu suy tưởng, biết rung động trước chiều sâu của lịch sử, trước lẽ thịnh suy và sự hữu hạn của đời người.
- Là con người của cảm hứng lớn lao, hào sảng nhưng cũng đầy ưu tư, trầm lắng — một nhân cách lớn vừa thiết tha với đất nước, vừa đau đáu nỗi niềm thế sự.

### 5. So sánh hình tượng thiên nhiên trong *Bảo kính cảnh giới* (bài 43) và *Bạch Đằng hải khẩu*

a) Điểm giống: Cả hai đều thể hiện tài năng miêu tả thiên nhiên bậc thầy và một tâm hồn phong phú, gắn bó sâu nặng với đất nước, quê hương của Nguyễn Trãi.

b) Điểm khác:

| Phương diện | *Bảo kính cảnh giới* (bài 43) | *Bạch Đằng hải khẩu* |
|---|---|---|
| Tính chất thiên nhiên | Bình dị, gần gũi, tươi tắn, tràn đầy sức sống (hòe lục, thạch lựu phun đỏ, hồng liên ngát mùi hương, lao xao chợ cá...) | Kì vĩ, hùng tráng, dữ dội, hiểm trở (biển rung, gió bấc, núi non như kình ngạc, quan hà hiểm yếu...) |
| Không gian | Cảnh ngày hè nơi làng quê thanh bình, rực rỡ sắc màu và âm thanh cuộc sống | Cảnh cửa biển rộng lớn mang tầm vóc lịch sử, gợi chiến trận |
| Cảm hứng | Yêu thiên nhiên, yêu cuộc sống, tấm lòng ưu ái với dân (khát vọng *"dân giàu đủ"*) | Vịnh sử, tự hào dân tộc, suy tư về lịch sử và thời gian |
| Bút pháp | Tả thực sinh động, giàu màu sắc, âm thanh, chi tiết đời thường | Ước lệ, kì vĩ, giàu liên tưởng lịch sử, hình ảnh lớn lao |

c) Nhận xét: Hai bài thơ cho thấy hai vẻ đẹp bổ sung cho nhau trong hồn thơ Nguyễn Trãi: vừa tinh tế, đằm thắm trước cái đẹp bình dị của đời thường, vừa hào sảng, trầm hùng trước cái lớn lao, thiêng liêng của non sông và lịch sử. Chính sự hòa hợp ấy làm nên tầm vóc của một nhà thơ lớn — con người của cả tình yêu cuộc sống lẫn khí phách dân tộc.

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.