Giải Bài tập 9 trang 6 SBT Ngữ văn 10
Đề bài
Đọc lại văn bản Ngôn chí, bài 3 trong SGK Ngữ văn 10, tập hai (tr. 34) và trả lời các câu hỏi:
1. Xác định thể loại và nêu bố cục của bài thơ.
2. Nêu quan niệm sống được tác giả thể hiện trong hai câu thơ 3 và 4.
3. Hình dung về cuộc sống của nhân vật trữ tình trong bốn câu thơ cuối. Khoảnh khắc nào trong cuộc sống của nhân vật trữ tình gây ấn tượng nhất với bạn? Vì sao?
4. Chỉ ra một số yếu tố "phá cách" trong bài thơ. Chọn phân tích một yếu tố mà bạn thấy tâm đắc.
5. Bài thơ giúp bạn hiểu thêm điều gì về con người tác giả?
(văn bản: Ngôn chí, bài 3 – Nguyễn Trãi)
Gợi ý trả lời
Văn bản: *Ngôn chí*, bài 3 – Nguyễn Trãi (trích *Quốc âm thi tập*):
> Am trúc, hiên mai ngày tháng qua,
> Thị phi nào đến cõi yên hà.
> Bữa ăn dầu có dưa muối,
> Áo mặc nài chi gấm là.
> Nước dưỡng cho thanh, trì thưởng nguyệt,
> Đất cày ngõ ải, lảnh ương hoa.
> Trong khi hứng động vừa đêm tuyết,
> Ngâm được câu thần dặng dặng ca.
---
1. Thể loại và bố cục
- Thể loại: Thơ Nôm Đường luật, cụ thể là thất ngôn bát cú Đường luật nhưng đã được "Việt hoá": trong bài có xen hai câu lục ngôn (sáu chữ) là câu 3 và câu 4 ("Bữa ăn dầu có dưa muối", "Áo mặc nài chi gấm là"). Đây là nét riêng tiêu biểu của thơ Nôm Nguyễn Trãi.
- Bố cục: Có thể chia theo kết cấu đề – thực – luận – kết (bốn phần, mỗi phần hai câu):
- *Đề* (câu 1–2): hoàn cảnh sống ẩn dật, xa lánh thị phi nơi "yên hà".
- *Thực* (câu 3–4): nếp sống đạm bạc, thanh bần.
- *Luận* (câu 5–6): thú vui gắn với thiên nhiên (thưởng trăng, ương hoa).
- *Kết* (câu 7–8): niềm hứng thơ trong đêm tuyết.
- (Hoặc chia thành 2 phần: 6 câu đầu – cuộc sống và quan niệm sống; 2 câu cuối – cốt cách thi nhân.)
2. Quan niệm sống ở hai câu 3 và 4
Hai câu thơ "Bữa ăn dầu có dưa muối / Áo mặc nài chi gấm là" thể hiện quan niệm sống thanh bạch, giản dị, "an bần lạc đạo": bằng lòng với miếng ăn đạm bạc (dưa muối), chẳng màng áo gấm lụa là. Qua đó nhà thơ khước từ vinh hoa, danh lợi vật chất, coi trọng sự thanh cao của tâm hồn và cốt cách hơn những hưởng thụ tầm thường.
3. Cuộc sống của nhân vật trữ tình trong bốn câu cuối
Bốn câu cuối dựng lên bức tranh cuộc sống hoà mình trọn vẹn với thiên nhiên và nghệ thuật: giữ cho mặt nước ao trong để soi bóng, ngắm trăng ("trì thưởng nguyệt"); cày xới, phơi ải đất để ươm trồng hoa ("lảnh ương hoa"); và khi hứng thơ dâng lên giữa đêm tuyết thì ngâm nga những câu thơ hay ("Ngâm được câu thần dặng dặng ca"). Đó là cuộc sống ung dung, tao nhã, vừa gần gũi đời thường vừa đậm chất thi sĩ.
*Khoảnh khắc gây ấn tượng nhất* (gợi ý trình bày): khoảnh khắc "Trong khi hứng động vừa đêm tuyết, / Ngâm được câu thần dặng dặng ca". Vì giữa đêm đông tuyết lạnh, giữa chốn ẩn dật, tâm hồn tác giả vẫn dạt dào thi hứng và bật thành "câu thần" – cho thấy một tâm hồn nghệ sĩ nhạy cảm, phong phú, sống đầy đủ và trọn vẹn với cái đẹp, biến cảnh thanh bần thành niềm vui sáng tạo.
4. Một số yếu tố "phá cách" trong bài thơ
- Xen câu lục ngôn (sáu chữ) vào thể thất ngôn bát cú (câu 3 và câu 4) – phá vỡ khuôn khổ chuẩn mực của Đường luật.
- Cách ngắt nhịp mới lạ, không theo nhịp 4/3 quen thuộc của thơ Đường luật (ví dụ câu lục ngôn ngắt 3/3, câu 5–6 ngắt linh hoạt).
- Sử dụng ngôn ngữ thuần Việt và hình ảnh đời thường, bình dị ("dưa muối", "ương hoa", "cày ngõ ải") thay cho điển cố, hình ảnh ước lệ sang trọng.
*Phân tích một yếu tố tâm đắc* (gợi ý – câu lục ngôn): Hai câu lục ngôn "Bữa ăn dầu có dưa muối / Áo mặc nài chi gấm là" rút gọn mỗi dòng còn sáu chữ, nhịp chắc gọn, dứt khoát (3/3). Sự dồn nén ấy khiến lời thơ như một lời khẳng định thái độ sống rõ ràng, cứng cỏi; đồng thời đưa nhịp điệu thơ ca lại gần lời ăn tiếng nói dân tộc, làm cho câu thơ bác học trở nên mộc mạc, gần gũi. Đây chính là dấu ấn sáng tạo, tinh thần dân tộc trong việc Nguyễn Trãi "Việt hoá" thể thơ Đường luật.
5. Bài thơ giúp hiểu thêm về con người tác giả
Bài thơ cho thấy Nguyễn Trãi là con người có tâm hồn thanh cao, cốt cách của một bậc ẩn sĩ – nghệ sĩ: coi thường danh lợi, vinh hoa; sống giản dị, thanh bần mà vẫn ung dung, tự tại; đặc biệt gắn bó, chan hoà với thiên nhiên và luôn giữ được thi hứng dồi dào, một tâm hồn nhạy cảm, yêu cái đẹp. Đằng sau lối sống ẩn dật ấy là một nhân cách lớn, một tinh thần giữ gìn khí tiết trong sạch.
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.