Giải Bài 1 trang 10 SBT Ngữ văn 10
Đề bài
NGỮ LIỆU: tầng tầng lớp lớp những ảnh hình khi tỏ khi mờ, chập chờn như trong chiêm bao. Thưa thầy mẹ đã cách trở ngàn trùng mà vẫn hằng sống cùng con cháu. Con vẫn văng vẳng nghe đâu đây lời giáo huấn của ông cha, tiên tổ. Con vẫn đinh ninh ghi khắc công ơn sinh thành dưỡng dục của gia tộc, ông bà, cha mẹ, tổ tiên, con như thấy từ trong tâm linh, huyết mạch sự sinh sôi nảy nở, phúc thọ an khang của cháu con đời đời nối tiếp trong cộng đồng dân tộc yêu thương. Và em, cùng con trai cả của ba mẹ. Em cùng con đã mất và vẫn hằng sống, hằng vui buồn, chia sẻ, đỡ nâng, dắt dìu tôi cùng các cháu, các con, các em,...
Trong giây lát, nhập vào dòng xúc động tri ân tiên tổ và những người đã khuất, ông Bằng lâng lâng trong những hoài niệm hư ảo, thoát trần. Nhưng ông chỉ ở trong dòng tình cảm trôi lững lờ đó trong giây phút. Quá khứ không cắt rời với hiện tại. Tổ tiên không tách rời với con cháu. Tất cả liên kết một mạch bền chặt thuỷ chung. Bởi vậy, ông lại trở về với những ngày đang sống, với những người đang sống. Mắt ông bỗng cay sè. Lòng ông bồn ngộn. Và ông vội cúi xuống, bật trên môi những lời cầu khấn thành kính và run rẩy:
– Hôm nay ngày ba mươi tháng Chạp năm Bính Tuất, buổi tất niên, con cùng các nam tử, nữ tử, tôn tử,...
Rồi theo lời cha, Luận bỗng bấm tay Đông. Mặt Luận biến sắc. Rõ ràng là khi kể tên các con trai, ông cụ đã gạt tên thằng Cừ. Lý ngọ nguậy không yên, lát sau, ghé tai chị Hoài, hí hửng: "Chị ơi, em biết khấn đúng bài kinh nhà Phật cơ".
Mắt chị Hoài đăm đắm ngước lên bàn thờ. Và khi ông Bằng vừa buông tay chắp, rút mùi soa lau mắt, lui ra, chị liền thế chân ông cụ, hai tay nâng lên trước ngực.
(Theo Ma Văn Kháng, Mùa lá rụng trong vườn, NXB Phụ nữ, Hà Nội, 1987, tr. 68 – 69)
"Dâng lên trong ông cái cảm xúc thiêng liêng rất đỗi quen thân và tâm trí ông bỗng mờ nhoà, phiêu diêu lãng đãng gần xa, ẩn hiện tầng tầng lớp lớp những ảnh hình khi tỏ khi mờ, chập chờn như trong chiêm bao. Thưa thầy mẹ đã cách trở ngàn trùng mà vẫn hằng sống cùng con cháu. Con vẫn văng vẳng nghe đâu đây lời giáo huấn của ông cha, tiên tổ."
Ba câu trên liền nhau nhưng lại có sự thay đổi đột ngột về điểm nhìn trần thuật. Sự thay đổi thể hiện như thế nào? Nêu tác dụng của việc thay đổi đó.
Gợi ý trả lời
Nhận diện ba câu và sự thay đổi điểm nhìn trần thuật
- Câu 1: *"Dâng lên trong ông cái cảm xúc thiêng liêng rất đỗi quen thân và tâm trí ông bỗng mờ nhoà, phiêu diêu lãng đãng gần xa, ẩn hiện tầng tầng lớp lớp những ảnh hình khi tỏ khi mờ, chập chờn như trong chiêm bao."*
→ Đây là lời của người kể chuyện ngôi thứ ba (điểm nhìn bên ngoài). Người kể gọi nhân vật là "ông", đứng ở ngoài để quan sát và thuật lại trạng thái tâm lí của ông Bằng.
- Câu 2 và câu 3: *"Thưa thầy mẹ đã cách trở ngàn trùng mà vẫn hằng sống cùng con cháu. Con vẫn văng vẳng nghe đâu đây lời giáo huấn của ông cha, tiên tổ."*
→ Điểm nhìn đột ngột chuyển vào bên trong nhân vật: đây là lời khấn, là độc thoại nội tâm của chính ông Bằng. Nhân vật tự xưng "con" và hướng lời tới "thầy mẹ", "ông cha, tiên tổ".
Sự thay đổi thể hiện ở chỗ:
- Chuyển từ điểm nhìn của người kể chuyện (ngôi thứ ba, bên ngoài) sang điểm nhìn bên trong – tiếng nói nội tâm của nhân vật ông Bằng (ngôi thứ nhất).
- Dấu hiệu rõ nhất là sự thay đổi ngôi xưng và giọng điệu: từ cách gọi khách quan "ông" (câu 1) chuyển sang lời xưng hô trực tiếp, thành kính "con" – "thầy mẹ", "tiên tổ" (câu 2, 3); từ giọng trần thuật miêu tả sang giọng khấn vái, tâm tình thiết tha.
- Người kể chuyện như lùi lại, nhường chỗ cho dòng cảm xúc, tiếng lòng của nhân vật tự cất lên, dù ba câu vẫn đứng liền nhau không có dấu hiệu ngăn cách hình thức.
Tác dụng của sự thay đổi điểm nhìn:
- Xoá bỏ khoảng cách giữa người kể chuyện và nhân vật, đưa người đọc đi thẳng vào thế giới nội tâm của ông Bằng, trực tiếp lắng nghe tiếng lòng tri ân tiên tổ.
- Làm cho dòng cảm xúc thiêng liêng trở nên chân thực, sâu lắng và cảm động hơn; khắc hoạ được nỗi niềm thành kính, sự xúc động run rẩy của nhân vật trong giây phút tất niên.
- Thể hiện tư tưởng cốt lõi của đoạn trích: quá khứ không cắt rời hiện tại, tổ tiên không tách rời con cháu – sự tiếp nối bền chặt, thuỷ chung của tình cảm gia đình, dòng tộc.
- Tạo cho lời văn trần thuật sự linh hoạt, uyển chuyển, giàu chất trữ tình, đan xen giữa kể – tả và biểu cảm, làm nổi bật vẻ đẹp văn hoá tâm linh của ngày Tết cổ truyền.
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.