Giải Bài 8.1 trang 80 SBT Ngữ văn 8
Đề bài
Dấu hiệu cho thấy tiếng cười trào phúng trong bài thơ Hỏi thăm quan tuần mất cướp mang giọng điệu mỉa mai – châm biếm đã được nêu phần nào trong nội dung phân tích. Tuy nhiên, em cần khai thác thêm các dấu hiệu khác của bài thơ mà nội dung phân tích chưa đề cập đến.
(văn bản: Hỏi thăm quan tuần mất cướp – Nguyễn Khuyến)
Gợi ý trả lời
Bài thơ: Hỏi thăm quan tuần mất cướp (Nguyễn Khuyến)
> Tôi nghe kẻ cướp nó lèn ông,
> Nó lại lôi ông đến giữa đồng.
> Lấy của đánh người, quân tệ nhỉ!
> Xương già da cóc, có đau không?
> Bây giờ trót đã sầy da trán,
> Ngày trước đi đâu mất mảy lông.
> Thôi cũng đừng nên ki cóp nữa,
> Kẻo mang tiếng dại với phường ngông.
Ngoài những dấu hiệu đã nêu trong phần phân tích, có thể khai thác thêm các dấu hiệu sau của tiếng cười trào phúng (giọng mỉa mai – châm biếm):
a) Tình huống và nhan đề trớ trêu, giả vờ thăm hỏi
Nhan đề là "hỏi thăm" – vốn là lời an ủi, chia sẻ với người gặp nạn. Nhưng toàn bài lại không hề có sự cảm thông chân thành; nhà thơ "thăm hỏi" một cách tỉnh bơ, cợt nhả. Chính sự ngược chiều giữa cái vỏ "ân cần" và cái ruột "châm biếm" đã tạo nên tiếng cười mỉa mai ngay từ đầu đề.
b) Hệ thống từ ngữ, động từ thô mộc có tính hạ bệ
Các động từ mạnh, suồng sã như "lèn ông", "lôi ông đến giữa đồng" miêu tả cảnh quan bị cướp hành hung một cách hả hê chứ không xót thương. Đặc biệt hình ảnh "Xương già da cóc" hạ thấp đối tượng: vị quan oai vệ thường ngày bị gọi bằng những từ xấu xí, tầm thường, khiến dáng vẻ "bề trên" bị lột bỏ – đó là cách gây cười bằng sự phóng đại – hạ thấp.
c) Chuỗi câu hỏi tu từ giả vờ quan tâm
"Lấy của đánh người, quân tệ nhỉ!" và "...có đau không?" bề ngoài là lời trách bọn cướp, hỏi han sức khỏe, nhưng thực chất là giọng cợt nhả, châm biếm chính nạn nhân. Từ tình thái "nhỉ", câu hỏi "có đau không?" tạo cảm giác người hỏi đang mỉm cười trước cái nạn của quan chứ không hề đau xót cùng.
d) Nghệ thuật đối lập xưa – nay hé lộ bản chất "quan cũng là cướp"
Hai câu "Bây giờ trót đã sầy da trán, / Ngày trước đi đâu mất mảy lông." dựng lên phép đối lập sắc bén: nay bị cướp chỉ "sầy da trán", còn trước kia – khi quan đi vơ vét, nhũng nhiễu dân – thì bản thân "mất mảy lông" (chẳng hề hấn gì). Ẩn ý sâu xa: chính vị quan tuần cũng là một thứ "cướp" của dân, nay bị cướp cướp lại. Tiếng cười vì thế mang tính đả kích xã hội, không chỉ dừng ở một cá nhân.
e) Lời "khuyên" mỉa mai ở hai câu kết vạch trần thói tham lam
"Thôi cũng đừng nên ki cóp nữa, / Kẻo mang tiếng dại với phường ngông." – ngoài mặt là lời khuyên nhủ thân tình, bên trong là đòn châm biếm. Từ "ki cóp" tố cáo thói tham lam, tích cóp của cải (do bóc lột mà có); còn "mang tiếng dại" ngược đời: người bị cướp lẽ ra đáng thương lại bị chê là "dại". Lời khuyên hóa ra là lời giễu cợt chua cay.
f) Giọng điệu suồng sã, thân mật giả tạo qua lớp từ tình thái
Các từ "nhỉ", "thôi cũng", cách xưng "tôi" – "ông" tạo giọng trò chuyện thân mật, bỗ bã. Chính cái vẻ thân tình giả tạo ấy càng tô đậm sắc thái mỉa mai: người nói không hề kính nể, mà đứng ở vị thế trên để châm chọc kẻ bị cướp.
→ Tất cả các dấu hiệu trên (nhan đề ngược nghĩa, từ ngữ hạ bệ, câu hỏi tu từ giả vờ quan tâm, phép đối lập xưa–nay, lời khuyên mỉa mai, giọng thân mật giả tạo) đều góp phần tạo nên tiếng cười trào phúng mang giọng điệu mỉa mai – châm biếm đặc sắc của Nguyễn Khuyến.
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.