Giải Bài tập 1 trang 71 SBT Ngữ văn 8
Đề bài
1. Từ ngữ có nghĩa thường dùng được ghi nhận trong các từ điển, đồng thời có thể mang nghĩa đặc thù chỉ được sử dụng trong những ngữ cảnh cụ thể. Em cần xác định ý nghĩa của từ trong bài thơ này.
2. Em có thể chọn một từ ngữ nêu ấn tượng của mình về hình ảnh các sĩ tử và quan viên người Việt trong bài thơ, chẳng hạn: kém cỏi, nhếch nhác,… Nêu lí do lựa chọn từ ngữ đó.
3. Phép đối là cách sử dụng từ ngữ tạo nên sự cân xứng về ngữ pháp; hài hoà về âm thanh nhịp điệu; sự tương phản hoặc tương đồng về nghĩa giữa các vế đối để nhấn mạnh một nội dung nào đó. Em cần xác định được nội dung nhấn mạnh này, bởi đó chính là giá trị, tác dụng của phép đối.
(văn bản: Lễ xướng danh khoa Đinh Dậu (Trần Tế Xương))
Gợi ý trả lời
Bài thơ: *Lễ xướng danh khoa Đinh Dậu* (Trần Tế Xương)
> Nhà nước ba năm mở một khoa,
> Trường Nam thi lẫn với trường Hà.
> Lôi thôi sĩ tử vai đeo lọ,
> Ậm oẹ quan trường miệng thét loa.
> Lọng cắm rợp trời quan sứ đến,
> Váy lê quét đất mụ đầm ra.
> Nhân tài đất Bắc nào ai đó?
> Ngoảnh cổ mà trông cảnh nước nhà.
1) Ý nghĩa của từ *lẫn* trong câu "Trường Nam thi lẫn với trường Hà"
- *Nghĩa thông thường (ghi trong từ điển):* "lẫn" nghĩa là trộn vào nhau, hoà vào nhau, không tách bạch, không phân biệt được rạch ròi.
- *Nghĩa đặc thù trong ngữ cảnh bài thơ:* Kì thi Hương vốn tổ chức riêng ở từng trường; nay do thời cuộc (thực dân Pháp chiếm Hà Nội), sĩ tử trường Hà Nội phải dồn về thi chung ở trường Nam Định. Trong hoàn cảnh ấy, từ lẫn gợi ra sự lộn xộn, hỗn tạp, ô hợp, nhốn nháo, mất đi tính quy củ, trang nghiêm vốn có của chốn trường thi. Chỉ một chữ "lẫn", tác giả đã kín đáo bộc lộ thái độ mỉa mai và báo hiệu sự suy tàn, rệu rã của nền khoa cử phong kiến buổi giao thời.
2) Chọn một từ ngữ nêu ấn tượng về hình ảnh sĩ tử và quan viên người Việt
- *Từ ngữ lựa chọn:* nhếch nhác (có thể thay bằng *thảm hại / nhố nhăng*).
- *Lí do lựa chọn:*
- Hình ảnh sĩ tử hiện lên qua từ láy *"lôi thôi"* ("Lôi thôi sĩ tử vai đeo lọ"): luộm thuộm, lếch thếch, mất hẳn vẻ nho nhã, đĩnh đạc của kẻ sĩ đi thi.
- Hình ảnh quan trường hiện lên qua từ láy *"ậm oẹ"* ("Ậm oẹ quan trường miệng thét loa"): ra oai, nạt nộ mà ú ớ, thiếu uy nghiêm, không còn dáng vẻ của người cầm cân nảy mực.
- Cả hai đối tượng đáng ra phải trang trọng nơi trường thi lại đều hiện lên nhếch nhác, thảm hại. Từ ngữ này tô đậm cảnh tượng xuống cấp, suy đồi của một kì thi, qua đó bộc lộ nỗi xót xa và thái độ châm biếm của tác giả trước sự tàn tạ của Nho học.
3) Phép đối và nội dung được nhấn mạnh
Bài thơ dùng phép đối ở hai cặp câu thực và luận:
- *Cặp câu 3 – 4:* "Lôi thôi sĩ tử vai đeo lọ" đối với "Ậm oẹ quan trường miệng thét loa".
- Đối về từ loại, về thanh điệu và về hình ảnh (sĩ tử ↔ quan trường; vai đeo lọ ↔ miệng thét loa).
- *Nội dung nhấn mạnh:* sự nhốn nháo, lộn xộn, mất tôn nghiêm của cả người đi thi lẫn người coi thi — trường thi trở nên hỗn độn, nhố nhăng.
- *Cặp câu 5 – 6:* "Lọng cắm rợp trời quan sứ đến" đối với "Váy lê quét đất mụ đầm ra".
- Đối thật chỉnh: lọng ↔ váy, rợp trời ↔ quét đất, quan sứ ↔ mụ đầm; đặt cái tôn nghiêm (lọng, quan sứ) cạnh cái tầm thường, lố bịch (váy, mụ đầm).
- *Nội dung nhấn mạnh:* sự lố lăng, ô nhục của cảnh trường thi khi bọn thực dân phô trương quyền uy, chen vào nơi lẽ ra phải thiêng liêng của sĩ tử nước Nam.
- *Giá trị, tác dụng của phép đối:* làm nổi bật khung cảnh ô hợp, nhố nhăng, tủi nhục của trường thi buổi giao thời; tăng sức châm biếm, mỉa mai; đồng thời thể hiện nỗi xót xa, đau đớn của nhà thơ trước sự suy tàn của nền Nho học và thực trạng mất nước. Đó cũng chính là nội dung tư tưởng mà phép đối góp phần nhấn mạnh.
Lưu ý: đề có thể thiếu phần cuối (chạy sang trang)
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.