Sách bài tập Ngữ văn 8 Tập một

Giải Bài tập 2 trang 17 SBT Ngữ văn 8

Bài 2. Vẻ đẹp cổ điển   Gợi ý trả lời

Đề bài

NGỮ LIỆU: CẢNH KHUYA

Tiếng suối trong như tiếng hát xa,
Trăng lồng cổ thụ, bóng lồng hoa.
Cảnh khuya như vẽ, người chưa ngủ,
Chưa ngủ vì lo nỗi nước nhà.

(Hồ Chí Minh toàn tập, tập 5, NXB Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2011, tr. 377)

Viết bài văn phân tích bài thơ Cảnh khuya (Hồ Chí Minh).

Gợi ý trả lời

## Phân tích bài thơ *Cảnh khuya* (Hồ Chí Minh)

a) Mở bài

Hồ Chí Minh không chỉ là vị lãnh tụ vĩ đại của dân tộc mà còn là một nhà thơ lớn, một tâm hồn nghệ sĩ tinh tế. Bài thơ *Cảnh khuya* được Người sáng tác năm 1947, trong những năm đầu của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp ở chiến khu Việt Bắc. Chỉ với bốn câu thơ thất ngôn, bài thơ đã vẽ nên một bức tranh thiên nhiên núi rừng đêm trăng đẹp như mơ, đồng thời thể hiện tình yêu thiên nhiên hòa quyện với tấm lòng lo cho dân, cho nước của Bác.

b) Thân bài

*Ý 1 — Vẻ đẹp của bức tranh thiên nhiên đêm trăng (hai câu đầu):*

> Tiếng suối trong như tiếng hát xa,
> Trăng lồng cổ thụ, bóng lồng hoa.

Câu thơ mở đầu đi vào cảm nhận bằng âm thanh. Tiếng suối chảy trong đêm khuya tĩnh lặng được so sánh với *"tiếng hát xa"* — một âm thanh trong trẻo, ngọt ngào, ấm áp hơi người. Biện pháp so sánh độc đáo này khiến thiên nhiên trở nên gần gũi, có sức sống và tình cảm như con người, khác hẳn cách ví tiếng suối với "tiếng đàn cầm" lạnh lẽo của thơ xưa. Càng nghe rõ tiếng suối, càng thấy đêm rừng tĩnh mịch, thanh vắng.

Câu thơ thứ hai chuyển sang hình ảnh. Điệp từ "lồng" được dùng rất tài tình: ánh trăng lồng vào vòm cây cổ thụ, bóng cây lại in lồng xuống những khóm hoa (hoặc bóng hoa lồng vào nhau). Hình ảnh ấy tạo nên một bức tranh nhiều tầng lớp, lung linh, huyền ảo với sự hòa quyện của ánh sáng và bóng tối, của trăng — cây — hoa. Chỉ hai câu thơ mà có cả âm thanh và hình ảnh, cả cái động (tiếng suối) và cái tĩnh (cảnh vật), làm nổi bật vẻ đẹp vừa thơ mộng vừa cổ điển của núi rừng Việt Bắc.

*Ý 2 — Vẻ đẹp tâm hồn của nhà thơ — người chiến sĩ (hai câu cuối):*

> Cảnh khuya như vẽ, người chưa ngủ,
> Chưa ngủ vì lo nỗi nước nhà.

Câu thơ thứ ba vừa khép lại bức tranh thiên nhiên bằng lời nhận xét *"Cảnh khuya như vẽ"* (đẹp như một bức tranh), vừa mở ra hình ảnh con người: *"người chưa ngủ"*. Điệp ngữ "chưa ngủ" nối liền hai câu thơ như một bản lề, tạo nên lối chuyển ý tự nhiên và nhấn mạnh tâm trạng thao thức của nhân vật trữ tình.

Điều đặc sắc là ở hai lí do của sự "chưa ngủ". Thoạt đầu, ta ngỡ Bác chưa ngủ vì mải mê thưởng thức cảnh đẹp — đó là tâm hồn yêu thiên nhiên, chất thi sĩ. Nhưng câu cuối mở ra một chiều sâu bất ngờ: Bác chưa ngủ còn vì *"lo nỗi nước nhà"* — lo cho vận mệnh đất nước, cho cuộc kháng chiến của dân tộc. Đó là tấm lòng của người chiến sĩ, của vị lãnh tụ hết lòng vì dân, vì nước.

Như vậy, trong con người Hồ Chí Minh, tâm hồn thi sĩ và cốt cách chiến sĩ đã hòa quyện làm một. Tình yêu thiên nhiên gắn liền với tình yêu nước sâu nặng.

*Ý 3 — Đánh giá nghệ thuật:*

Bài thơ viết theo thể thất ngôn tứ tuyệt hàm súc, ngôn ngữ giản dị mà gợi cảm. Thành công của bài thơ đến từ các biện pháp tu từ so sánh (tiếng suối — tiếng hát), điệp từ ("lồng"), điệp ngữ ("chưa ngủ"), cùng sự kết hợp hài hòa giữa màu sắc cổ điển (trăng, suối, cổ thụ, hoa) và tinh thần hiện đại (tấm lòng người chiến sĩ cách mạng).

c) Kết bài

*Cảnh khuya* là một bài thơ hay, tiêu biểu cho phong cách thơ Hồ Chí Minh: vừa cổ điển vừa hiện đại. Qua bức tranh đêm trăng Việt Bắc đẹp đẽ, bài thơ giúp ta cảm nhận được vẻ đẹp tâm hồn của Bác — một tình yêu thiên nhiên tha thiết hòa quyện với lòng yêu nước, thương dân sâu nặng. Bài thơ khơi dậy trong lòng người đọc niềm kính yêu và tự hào về vị Cha già của dân tộc.

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.