Giải Bài tập 1 trang 91 SBT Ngữ văn 8
Đề bài
Các bài thơ em tự tìm đọc ở đây có đặc trưng của thể thơ Đường luật (thất ngôn bát cú, tứ tuyệt), tương tự những bài thơ em đã đọc mở rộng ở bài 2, tuy nhiên, có một điểm khác biệt quan trọng, đó là những bài thơ trào phúng. Em có thể khám phá văn bản thơ vừa đọc bằng cách tự trả lời những câu hỏi tương tự như ở bài 2: Chủ đề của bài thơ là gì? Bài thơ có bố cục như thế nào (gồm mấy phần)? Đặc điểm về niêm, luật, vần, nhịp, đối của thơ Đường luật (thất ngôn bát cú hoặc tứ tuyệt) được thể hiện như thế nào qua bài thơ em đọc? Hình ảnh nào trong bài thơ khiến em chú ý hay có ấn tượng đặc biệt? Biện pháp tu từ nào được dùng trong bài? Biện pháp tu từ đó có tác dụng gì? Ngoài ra, em cần tìm hiểu: Thủ pháp trào phúng nào được dùng trong bài thơ? Cách sử dụng thủ pháp đó có gì độc đáo?
Những câu hỏi đó giúp em có định hướng đọc một bài thơ trào phúng Đường luật (thất ngôn bát cú, tứ tuyệt). Nhớ ghi đầy đủ nội dung vào nhật kí đọc sách do em tự thiết kế.
Gợi ý trả lời
NHẬT KÍ ĐỌC SÁCH — THƠ TRÀO PHÚNG ĐƯỜNG LUẬT
*Bài thơ chọn đọc: "Lễ xướng danh khoa Đinh Dậu" (còn gọi "Vịnh khoa thi Hương") — Trần Tế Xương (Tú Xương), thể thất ngôn bát cú Đường luật.*
> Nhà nước ba năm mở một khoa,
> Trường Nam thi lẫn với trường Hà.
> Lôi thôi sĩ tử vai đeo lọ,
> Ậm ọe quan trường miệng thét loa.
> Lọng cắm rợp trời quan sứ đến,
> Váy lê quét đất mụ đầm ra.
> Nhân tài đất Bắc nào ai đó,
> Ngoảnh cổ mà trông cảnh nước nhà.
a) Chủ đề của bài thơ
Bài thơ tái hiện cảnh trường thi Hương khoa Đinh Dậu (1897) nhốn nháo, nhố nhăng buổi Hán học suy tàn và thực dân Pháp đặt ách đô hộ. Qua đó, tác giả châm biếm chế độ thi cử ô hợp, mất thể thống, đồng thời kín đáo bộc lộ nỗi đau xót, tủi nhục trước cảnh nước nhà tan tác.
b) Bố cục
Bài theo kết cấu bốn phần của thơ bát cú Đường luật, mỗi phần hai câu:
- *Đề* (câu 1–2): giới thiệu kì thi và sự lộn xộn "thi lẫn" hai trường.
- *Thực* (câu 3–4): tả cảnh sĩ tử và quan trường lố lăng.
- *Luận* (câu 5–6): tả bọn quan sứ, mụ đầm nghênh ngang.
- *Kết* (câu 7–8): lời kêu gọi, thức tỉnh, chứa niềm đau mất nước.
c) Niêm, luật, vần, nhịp, đối
- *Thể loại:* thất ngôn bát cú (8 câu, mỗi câu 7 chữ).
- *Luật:* tiếng thứ hai của câu 1 ("nước") mang thanh trắc → bài làm theo luật trắc; các tiếng ở vị trí 2–4–6 trong mỗi câu phối thanh bằng–trắc hài hòa.
- *Vần:* gieo một vần bằng (vần "a") ở cuối các câu 1, 2, 4, 6, 8: *khoa – Hà – loa – ra – nhà* (vần chân).
- *Niêm:* các cặp câu niêm với nhau (1–8, 2–3, 4–5, 6–7) cùng luật bằng/trắc ở tiếng thứ hai.
- *Nhịp:* chủ yếu ngắt nhịp 4/3 (Lôi thôi sĩ tử / vai đeo lọ).
- *Đối:* đối chỉnh ở hai cặp giữa — câu 3 đối câu 4 ("Lôi thôi sĩ tử vai đeo lọ" / "Ậm ọe quan trường miệng thét loa"); câu 5 đối câu 6 ("Lọng cắm rợp trời quan sứ đến" / "Váy lê quét đất mụ đầm ra").
d) Hình ảnh gây ấn tượng đặc biệt
Em ấn tượng nhất với hai câu luận: "Lọng cắm rợp trời quan sứ đến / Váy lê quét đất mụ đầm ra". Hình ảnh chiếc "lọng" oai vệ của quan sứ đặt cạnh cái "váy lê quét đất" của mụ đầm tạo một sự tương phản vừa buồn cười vừa chua xót: nơi lẽ ra tôn nghiêm để chọn hiền tài lại bị bọn ngoại bang phô trương, lấn át.
e) Biện pháp tu từ và tác dụng
- *Đảo ngữ:* đưa từ láy tượng hình, tượng thanh lên đầu câu — "Lôi thôi sĩ tử…", "Ậm ọe quan trường…" → nhấn mạnh dáng vẻ nhếch nhác, luộm thuộm của sĩ tử và sự ra oai rởm, thiếu uy nghiêm của quan trường.
- *Phép đối:* đối sĩ tử với quan trường, quan sứ với mụ đầm → phơi bày cái lố bịch của cả trường thi.
- *Từ láy* (lôi thôi, ậm ọe): gợi âm thanh, hình ảnh hỗn độn, ồn ào.
→ Các biện pháp làm nổi bật khung cảnh trường thi hỗn tạp, mất nghiêm trang, từ đó bật lên tiếng cười mỉa mai, phê phán.
g) Thủ pháp trào phúng và nét độc đáo
- *Thủ pháp:* dùng nghệ thuật đối lập, tương phản kết hợp phóng đại và giọng điệu mỉa mai để hạ bệ đối tượng (trường thi tôn nghiêm ↔ cảnh nhốn nháo; "nhân tài đất Bắc" ↔ sự hiện diện ngạo nghễ của quan sứ, mụ đầm).
- *Nét độc đáo:* tiếng cười không dừng ở mức bông đùa mà chuyển hóa thành nỗi đau. Hai câu kết đột ngột đổi giọng từ trào phúng sang trữ tình — một câu hỏi tu từ và lời nhắn "Ngoảnh cổ mà trông cảnh nước nhà" như tiếng gọi thức tỉnh, khiến cái cười trở nên thấm thía, xót xa. Đó chính là chất "cười ra nước mắt" rất riêng của Tú Xương.
*(Nhật kí đọc sách tự thiết kế: ghi theo các mục Tên văn bản – Tác giả – Thể loại – Chủ đề – Bố cục – Đặc điểm Đường luật – Hình ảnh ấn tượng – Biện pháp tu từ – Thủ pháp trào phúng – Cảm nghĩ của em.)*
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.