Sách bài tập Ngữ văn 8 Tập một

Giải Bài tập 3 trang 28 SBT Ngữ văn 8

Bài 4. Tiếng cười trào phúng trong thơ   Gợi ý trả lời

Đề bài

Đọc lại bài thơ Vịnh cây vông của Nguyễn Công Trứ trong SGK (tr. 98) và trả lời các câu hỏi:
1. Bài thơ được viết theo thể thơ nào? Nêu những dấu hiệu giúp em nhận biết điều đó.
2. Bài thơ gồm mấy phần? Nêu nội dung chính của mỗi phần.
3. “Sự bất toàn” của cây vông được thể hiện ở những đặc điểm nào?
4. Theo em, khi đánh giá về tác dụng của cây vông, vì sao tác giả dùng từ lương đống, phiên li thay vì rường cột, phên giậu?
5. Phân tích cách sử dụng từ “khen” trong câu thơ cuối của bài thơ.
6. Tác giả dùng hình tượng cây vông nhằm châm biếm, đả kích đối tượng nào trong xã hội?
(văn bản: Vịnh cây vông – Nguyễn Công Trứ)

Gợi ý trả lời

1. Thể thơ và dấu hiệu nhận biết

Bài thơ được viết theo thể thất ngôn bát cú Đường luật (thơ Nôm Đường luật).

Dấu hiệu nhận biết:
- Bài gồm 8 câu, mỗi câu 7 chữ.
- Gieo vần: vần chân, vần bằng, gieo ở cuối các câu 1, 2, 4, 6, 8 (*trồng – vông – chông – lòng – bông*).
- Có phép đối chặt chẽ ở hai cặp câu thực (3–4) và luận (5–6): *"Tuổi tác càng già, già xốp xáp"* đối với *"Ruột gan không có, có gai chông"*; *"Ra tài lương đống…"* đối với *"Dựng chuyện phiên li…"*.
- Luật bằng – trắc và bố cục bốn phần đề – thực – luận – kết theo đúng quy cách Đường luật.

2. Bố cục và nội dung từng phần

Bài thơ gồm 4 phần:
- Đề (câu 1–2): Giới thiệu cây vông, đặt nó bên cạnh các loại cây gỗ quý (biền, nam, khởi, tử) để nêu bật: cây vông tuy cao lớn nhưng chẳng đáng vun trồng.
- Thực (câu 3–4): Miêu tả thực chất cây vông – càng già càng xốp, gỗ mềm; trong ruột rỗng không, bên ngoài chỉ toàn gai.
- Luận (câu 5–6): Bàn về công dụng – cây vông không thể làm được rường cột (lương đống), cũng không làm nổi phên giậu (phiên li).
- Kết (câu 7–8): Rút ra kết luận châm biếm: "nòi nào giống nấy", thứ cây vô dụng ấy mà cũng trổ hoa, đáng "khen" một cách mỉa mai.

3. "Sự bất toàn" của cây vông

Được thể hiện ở những đặc điểm:
- Chỉ cao lớn vô ích, không phải loại gỗ quý đáng trồng (*"Cao lớn làm chi những thứ vông"*).
- Càng già càng xốp xáp, gỗ mềm, không bền chắc.
- Ruột rỗng ("ruột gan không có"), bên trong trống rỗng.
- Bên ngoài đầy gai chông, xù xì, gây hại.
- Không làm được lương đống (rường cột) để chống đỡ.
- Không làm được phiên li (phên giậu) để che chắn.

→ Cây vừa vô dụng về chất gỗ, vừa vô dụng về công năng.

4. Vì sao dùng "lương đống", "phiên li" thay vì "rường cột", "phên giậu"

- "Lương đống" và "phiên li" là những từ Hán Việt, mang sắc thái trang trọng, cổ kính hơn hẳn từ thuần Việt "rường cột", "phên giậu".
- Trong văn cảnh xưa, "lương đống" còn được dùng để chỉ bậc trụ cột của quốc gia, những đại thần tài đức gánh vác việc nước; "phiên li" chỉ những người trấn giữ, bảo vệ đất nước.
- Khi gắn những từ trang trọng ấy cho cây vông vô dụng, tác giả tạo nên sự đối lập mỉa mai: dùng ngôn từ cao sang để nói về một thứ bất tài, rỗng tuếch.
- Nhờ đó, tiếng cười trào phúng trở nên sâu cay, kín đáo hơn, đồng thời hé lộ dụng ý ẩn dụ về con người, về hạng quan lại chứ không chỉ nói chuyện cái cây.

5. Cách sử dụng từ "khen" trong câu thơ cuối

Câu cuối: *"Khen cho rứa cũng trổ ra bông!"*
- Từ "khen" ở đây được dùng theo lối nói ngược (nói mỉa): hình thức là lời khen nhưng thực chất là lời chê bai, giễu cợt.
- Ý mỉa mai: một thứ cây bất tài, vô dụng, rỗng ruột như vậy mà cũng trổ được hoa, cũng phô ra vẻ ngoài tươi đẹp hào nhoáng – giống như kẻ bất tài mà vẫn khoe mẽ, vẫn chễm chệ ở địa vị cao.
- Cách dùng từ "khen" tạo nên giọng điệu trào phúng, bật ra tiếng cười châm biếm nhẹ nhàng mà thấm thía ngay ở câu kết, làm nổi bật thái độ mỉa mai, đả kích của tác giả.

6. Đối tượng châm biếm, đả kích

- Mượn hình tượng cây vông – to cao mà rỗng ruột, nhiều gai, vô dụng – tác giả ẩn dụ để châm biếm, đả kích hạng người bất tài, vô dụng, hữu danh vô thực nhưng vẫn chiếm giữ địa vị cao sang trong xã hội.
- Cụ thể là bọn quan lại bất tài, kém đức trong xã hội phong kiến đương thời: chỉ có cái vẻ bề ngoài bệ vệ, hào nhoáng ("trổ ra bông") mà bên trong trống rỗng, chẳng gánh vác được việc nước ("không nên mặt" lương đống, chẳng làm nổi phiên li).

→ Qua đó, tác giả thể hiện thái độ phê phán, mỉa mai sắc bén đối với thói hữu danh vô thực trong xã hội.

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.