Giải Bài tập 2 trang 27 SBT Ngữ văn 8
Đề bài
Đọc lại bài thơ Lai Tân của Hồ Chí Minh trong SGK (tr. 85) và trả lời các câu hỏi:
1. Bài thơ Lai Tân được viết theo luật bằng hay luật trắc? Em căn cứ vào đâu để xác định như vậy?
2. Tiếng cười trào phúng trong hai câu thơ đầu mang giọng điệu gì? Dấu hiệu nào giúp em nhận ra điều đó?
3. Theo em, vì sao tác giả chỉ đề cập các nhân vật mang chức vụ cấp trưởng?
4. Giải thích nghĩa của yếu tố trưởng và tìm 5 từ Hán Việt có sử dụng yếu tố đó.
5. Từ thái bình trong câu thơ cuối cần được hiểu như thế nào? Điều đó cho thấy tác giả đã sử dụng giọng điệu nào để tạo tiếng cười trào phúng?
6. Vận dụng kết cấu khởi – thừa – chuyển – hợp để làm rõ vai trò của từng câu thơ trong bài thơ tứ tuyệt Đường luật này.
(văn bản: Lai Tân – Hồ Chí Minh)
Gợi ý trả lời
Văn bản (SGK tr. 85)
Phiên âm:
> Giam phòng ban trưởng thiên thiên đổ,
> Cảnh trưởng tham thôn giải phạm tiền.
> Huyện trưởng thiêu đăng biện công sự,
> Lai Tân y cựu thái bình thiên.
Dịch thơ (Nam Trân):
> Ban trưởng nhà lao chuyên đánh bạc,
> Giải người, cảnh trưởng kiếm ăn quanh.
> Chong đèn, huyện trưởng làm công việc,
> Trời đất Lai Tân vẫn thái bình.
1) Luật bằng hay luật trắc?
Bài thơ được viết theo luật bằng.
- Cách xác định: trong thơ tứ tuyệt (thất ngôn tứ tuyệt) Đường luật, ta căn cứ vào thanh điệu của tiếng (chữ) thứ hai trong câu thơ thứ nhất. Nếu tiếng ấy mang thanh *bằng* thì bài thơ làm theo luật bằng, nếu mang thanh *trắc* thì làm theo luật trắc.
- Ở câu mở đầu (phiên âm): "Giam phòng ban trưởng thiên thiên đổ", tiếng thứ hai là "phòng" — mang thanh bằng (B). Vì vậy bài thơ thuộc luật bằng.
2) Giọng điệu trào phúng ở hai câu đầu và dấu hiệu nhận ra
- Giọng điệu: mỉa mai, châm biếm được giấu dưới lối kể bình thản, khách quan, tưởng như chỉ thuật lại chuyện thường ngày.
- Dấu hiệu nhận ra: tác giả kể về những việc làm trái ngược hẳn với chức trách, bổn phận của quan lại: "ban trưởng" nhà lao — người coi tù, giữ phép nước — thì "chuyên đánh bạc"; "cảnh trưởng" — người thi hành pháp luật — thì "ăn tiền" của phạm nhân (nhận hối lộ). Chính sự đối lập giữa danh phận (giữ gìn pháp luật) và hành vi (phạm pháp, tham nhũng) đã làm bật lên tiếng cười mỉa mai, châm biếm.
3) Vì sao tác giả chỉ đề cập các nhân vật mang chức vụ cấp trưởng?
Các nhân vật đều là người đứng đầu (ban trưởng, cảnh trưởng, huyện trưởng) — những kẻ nắm quyền lực, đại diện cho bộ máy cai trị ở Lai Tân, từ cấp nhà lao đến cấp huyện. Khi tất cả những người đứng đầu ấy đều thối nát, vô trách nhiệm, bài thơ cho thấy sự mục ruỗng, thối nát của cả bộ máy chính quyền từ trên xuống dưới, chứ không phải lỗi riêng của một cá nhân. Nhờ đó, tiếng cười trào phúng có sức khái quát và sức tố cáo lớn, đả kích cả một hệ thống.
4) Nghĩa của yếu tố "trưởng" và 5 từ Hán Việt có yếu tố đó
- Nghĩa của yếu tố "trưởng": người đứng đầu, người lớn nhất, người cầm đầu một tổ chức, đơn vị.
- Năm từ Hán Việt có yếu tố "trưởng" (nghĩa đứng đầu):
a) hiệu trưởng;
b) bộ trưởng;
c) thị trưởng;
d) tổ trưởng;
e) trưởng ban (hoặc: lớp trưởng, trưởng phòng).
5) Cách hiểu từ "thái bình" ở câu cuối
- "Lai Tân vẫn thái bình" không được hiểu theo nghĩa thật (yên ổn, tốt đẹp). Trái lại, cái "thái bình" ấy là sự yên ổn giả tạo: cả bộ máy quan lại thối nát, phạm pháp mà mọi việc vẫn diễn ra trơn tru như không có gì xảy ra — nghĩa là thói hư tật xấu đã thành nền nếp, được dung túng, coi là chuyện bình thường.
- Qua đó, tác giả dùng giọng điệu mỉa mai, nói ngược (giễu nhại). Hai chữ "thái bình" đặt ở cuối bài trở thành đòn đả kích bất ngờ, nhẹ nhàng mà sâu cay, bật lên tiếng cười trào phúng.
6) Kết cấu khởi – thừa – chuyển – hợp
- a) Khởi (câu 1): mở ra vấn đề — nêu hiện tượng đầu tiên về sự tha hóa: ban trưởng nhà lao "chuyên đánh bạc".
-
b) Thừa (câu 2): tiếp nối, phát triển ý câu trên — cảnh trưởng "ăn tiền" của phạm nhân, tiếp tục phơi bày sự thối nát của những kẻ giữ pháp luật.
-
c) Chuyển (câu 3): chuyển hướng, tạo bước ngoặt — huyện trưởng "chong đèn làm công việc", hình ảnh thoạt nhìn có vẻ cần mẫn, nghiêm túc, trái ngược hai câu trên (nhưng "làm việc" gì thì mập mờ, đáng ngờ).
-
d) Hợp (câu 4): khép lại, tổng kết — "Lai Tân vẫn thái bình". Câu kết bất ngờ thu gộp cả ba câu trên, bật ra tiếng cười mỉa mai, đả kích: bộ máy thối nát từ trên xuống dưới mà xứ Lai Tân vẫn cứ "thái bình như cũ".
Bốn câu gắn kết chặt chẽ: ba câu đầu kể việc (khởi – thừa – chuyển), câu cuối "hợp" lại, dồn nén để tạo nên sức công phá của tiếng cười trào phúng.
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.