Sách bài tập Ngữ văn 8 Tập một

Giải Bài tập 1 trang 27 SBT Ngữ văn 8

Bài 4. Tiếng cười trào phúng trong thơ   Gợi ý trả lời

Đề bài

Đọc lại bài thơ Lễ xướng danh khoa Đinh Dậu của Trần Tế Xương trong SGK (tr. 82 – 83) và trả lời các câu hỏi:

1. Tác dụng của việc dùng từ lẫn để miêu tả việc gộp hai trường thi Hà Nội và Nam Định để tổ chức thi chung là gì?

2. Hãy dùng một từ ngữ nêu ấn tượng của em về hình ảnh các sĩ tử và quan viên người Việt trong bài thơ. Vì sao em chọn từ ngữ đó?

3. Phân tích tác dụng của phép đối được tác giả sử dụng trong hai câu luận.

4. Nêu cảm nhận của em về các nhân vật người nước ngoài xuất hiện trong bài thơ.

5. Hãy liệt kê những cái xấu, cái bất toàn là đối tượng của tiếng cười trào phúng được thể hiện trong bài thơ.

6. Tác giả muốn nhắn nhủ điều gì tới nhân tài đất Bắc qua câu thơ "Ngoảnh cổ mà trông cảnh nước nhà."?

7. Giải thích nghĩa của yếu tố xướng và tìm 5 từ Hán Việt có sử dụng yếu tố đó.
(văn bản: Lễ xướng danh khoa Đinh Dậu – Trần Tế Xương)

Gợi ý trả lời

Văn bản (để đối chiếu):

> Nhà nước ba năm mở một khoa,
> Trường Nam thi lẫn với trường Hà.
> Lôi thôi sĩ tử vai đeo lọ,
> Ậm ọe quan trường miệng thét loa.
> Lọng cắm rợp trời quan sứ đến,
> Váy lê quét đất mụ đầm ra.
> Nhân tài đất Bắc nào ai đó,
> Ngoảnh cổ mà trông cảnh nước nhà.

Câu 1. Tác dụng của từ "lẫn":

- Từ "lẫn" (trong câu "Trường Nam thi *lẫn* với trường Hà") gợi sự lộn xộn, ô hợp, xô bồ, mất trật tự.
- Khoa thi Hương vốn là việc hệ trọng, trang nghiêm, quy củ của "nhà nước"; nay hai trường thi Hà Nội và Nam Định phải gộp chung, thí sinh lẫn lộn, nhốn nháo.
- Qua đó tác giả kín đáo bộc lộ thái độ mỉa mai, châm biếm sự suy tàn, nhếch nhác của chế độ khoa cử phong kiến buổi giao thời, khi đất nước đã rơi vào tay thực dân Pháp.

Câu 2. Một từ ngữ nêu ấn tượng về sĩ tử và quan viên người Việt:

- Em chọn từ: "thảm hại" (có thể thay bằng "nhếch nhác", "lố bịch").
- Vì sao chọn: Hình ảnh sĩ tử hiện lên "lôi thôi", "vai đeo lọ" — luộm thuộm, nhếch nhác, mất hết vẻ nho nhã, trang trọng vốn có của kẻ sĩ. Hình ảnh quan trường "ậm ọe", "miệng thét loa" — ra oai, hống hách nhưng ú ớ, lố bịch, không còn uy nghiêm.
- Cả sĩ tử lẫn quan viên đều hiện ra trong dáng vẻ sa sút, đáng cười, cho thấy nền Nho học đang xuống dốc → từ "thảm hại" khái quát được ấn tượng chung ấy.

Câu 3. Tác dụng của phép đối trong hai câu luận:

- Hai câu luận:
> Lọng cắm rợp trời quan sứ đến,
> Váy lê quét đất mụ đầm ra.
- Phép đối rất chỉnh: "Lọng cắm rợp trời" đối với "Váy lê quét đất"; "quan sứ đến" đối với "mụ đầm ra" (đối cả về từ loại, hình ảnh và thanh điệu).
- Tác dụng:
- a) Đặt cạnh nhau hai hình ảnh "lọng" (biểu tượng quyền uy, sang trọng) và "váy" (vật tầm thường, thô tục) → tạo sự tương phản chan chát, hạ bệ, châm biếm sự phô trương kệch cỡm.
-

b) Làm nổi bật cảnh tượng lố lăng, nhố nhăng nơi trường thi: kẻ thống trị ngoại bang (quan sứ, mụ đầm) nghênh ngang chiếm chỗ trang nghiêm của khoa cử nước nhà.
-

c) Thể hiện thái độ khinh bỉ, mỉa mai và nỗi đau xót, tủi nhục mất nước của tác giả.

Câu 4. Cảm nhận về các nhân vật người nước ngoài:

- Người nước ngoài gồm "quan sứ" và "mụ đầm" (vợ quan sứ).
- Chúng xuất hiện phô trương, lố bịch, kệch cỡm: quan sứ được đón rước long trọng "lọng cắm rợp trời"; mụ đầm thì "váy lê quét đất" — một hình ảnh phản cảm, thô kệch.
- Sự hiện diện ngạo nghễ của chúng ở chốn trường thi Hán học tôn nghiêm cho thấy sự đảo lộn tôn ti, giá trị và nỗi nhục của một dân tộc mất chủ quyền.
- Qua đó bộc lộ thái độ mỉa mai, khinh ghét bọn thực dân và niềm đau đớn, chua xót của nhà thơ trước cảnh nước nhà.

Câu 5. Những cái xấu, cái bất toàn là đối tượng của tiếng cười trào phúng:

- a) Sự tổ chức lộn xộn, ô hợp của kì thi — "Trường Nam thi lẫn với trường Hà".
-

b) Dáng vẻ nhếch nhác, thảm hại của sĩ tử — "Lôi thôi sĩ tử vai đeo lọ".
-

c) Sự ra oai lố bịch, ú ớ của quan trường — "Ậm ọe quan trường miệng thét loa".
-

d) Sự phô trương, kệch cỡm của quan sứ — "Lọng cắm rợp trời quan sứ đến".
-

e) Hình ảnh thô tục, phản cảm của mụ đầm — "Váy lê quét đất mụ đầm ra".
- → Tất cả phơi bày sự suy tàn của nền khoa cử Nho học và nỗi nhục mất nước.

Câu 6. Lời nhắn nhủ qua câu "Ngoảnh cổ mà trông cảnh nước nhà":

- Tác giả kêu gọi "nhân tài đất Bắc" hãy ngoảnh lại, nhìn thẳng vào thực trạng đau xót của đất nước: cảnh nước mất, chủ quyền rơi vào tay ngoại bang, khoa cử nhố nhăng, nhục nhã.
- Qua đó nhà thơ muốn thức tỉnh lòng tự trọng, ý thức dân tộc và tinh thần trách nhiệm của những người tài giỏi trước vận mệnh đất nước.
- Câu thơ chất chứa nỗi đau đời, lo nước và lời đánh thức lương tri của Trần Tế Xương.

Câu 7. Giải thích yếu tố "xướng" và tìm 5 từ Hán Việt:

- Nghĩa của yếu tố "xướng": hô to, đọc to, nêu lên, đề ra, khởi đầu (trong "xướng danh" = đọc to tên người thi đỗ).
- 5 từ Hán Việt có yếu tố "xướng":
1. xướng danh
2. đề xướng
3. khởi xướng
4. hợp xướng
5. xướng họa

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.