Giải Bài 13 trang 28 SBT Sinh học 10
Đề bài
Hãy nêu và giải thích ít nhất hai đặc điểm thích nghi cho phép sinh vật nhân sơ tồn tại trong các môi trường rất khắc nghiệt mà các sinh vật khác không thể sống được.
Lời giải
Nhận định chung: Sinh vật nhân sơ (vi khuẩn, vi khuẩn cổ) là nhóm phân bố rộng nhất trên Trái Đất, có mặt cả ở những nơi cực kì khắc nghiệt: suối nước nóng, hồ nước mặn, vùng băng giá, môi trường acid… Nhờ cấu tạo tuy đơn giản nhưng mang nhiều đặc điểm thích nghi, chúng tồn tại được ở nơi các sinh vật khác không sống nổi. Dưới đây là một số đặc điểm tiêu biểu (chỉ cần nêu và giải thích ít nhất hai đặc điểm).
a) Có thành tế bào, nhiều loài còn có thêm vỏ nhày (lớp vỏ nhầy bao ngoài).
- Thành tế bào (ở vi khuẩn được cấu tạo từ peptidoglycan) giữ ổn định hình dạng tế bào và chống lại sự thay đổi đột ngột của áp suất thẩm thấu, nhờ đó tế bào không bị vỡ hay mất nước khi môi trường biến động (quá mặn hoặc quá nhạt).
- Vỏ nhày bao ngoài giúp tế bào bám dính, giữ ẩm, chống khô hạn và bảo vệ tế bào khỏi các tác nhân bất lợi (hoá chất, hiện tượng thực bào). Nhờ vậy, vi khuẩn sống được ở nơi thiếu nước hoặc nhiều yếu tố gây hại.
b) Khả năng hình thành nội bào tử (endospore) khi gặp điều kiện bất lợi.
- Khi môi trường trở nên khắc nghiệt (thiếu dinh dưỡng, nhiệt độ cao, khô hạn), một số vi khuẩn cô đặc tế bào chất cùng vật chất di truyền và tạo một lớp vỏ dày bao bọc, hình thành nội bào tử.
- Nội bào tử gần như ngừng trao đổi chất, chịu được nhiệt độ cao, khô hạn, tia tử ngoại và hoá chất trong thời gian rất dài. Khi gặp điều kiện thuận lợi trở lại, nó nảy mầm thành tế bào mới. Nhờ vậy sinh vật nhân sơ vượt qua được những giai đoạn cực kì khắc nghiệt mà sinh vật khác không chịu nổi.
c) Kích thước nhỏ, tỉ lệ diện tích bề mặt trên thể tích () lớn.
- Tế bào nhân sơ rất nhỏ nên tỉ lệ lớn, tốc độ trao đổi chất với môi trường nhanh, do đó sinh trưởng và sinh sản nhanh.
- Sinh sản nhanh làm số lượng cá thể tăng vọt và tạo ra nhiều biến dị, giúp quần thể nhanh chóng chọn lọc được những cá thể thích nghi với điều kiện khắc nghiệt.
d) Kiểu dinh dưỡng và chuyển hoá rất đa dạng.
- Sinh vật nhân sơ có đủ các kiểu dinh dưỡng (quang tự dưỡng, hoá tự dưỡng, quang dị dưỡng, hoá dị dưỡng). Đặc biệt, nhóm hoá tự dưỡng lấy năng lượng từ việc oxi hoá các chất vô cơ (, , …).
- Nhờ đó chúng tận dụng được nguồn năng lượng và vật chất ở những nơi không có ánh sáng hay chất hữu cơ, nên sống được ở suối nước nóng, đáy biển sâu, trong lòng đất… là nơi các sinh vật khác không có nguồn sống.
*(Yêu cầu nêu ít nhất hai đặc điểm: có thể chọn hai trong các ý a, b, c, d và giải thích như trên.)*
Đáp số
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.