Giải Bài 12.13 trang 21 SBT Vật lí 10
Đề bài
Hình 12.4 vẽ đồ thị vận tốc – thời gian của chuyển động của một quả bóng được thả rơi không vận tốc ban đầu.
1.
a) Hãy mô tả chuyển động của quả bóng từ A đến B và từ D đến E.
b) Tại sao độ dốc của đường AB bằng độ dốc của đường DE?
c) Độ lớn của diện tích hình ABC bằng độ lớn của đại lượng nào của chuyển động?
d) Tại sao diện tích hình ABC lớn hơn diện tích hình CDE?
2. Quả bóng được thả từ độ cao 1,2 m. Sau khi chạm đất, nó nảy lên tới độ cao 0,8 m. Thời gian bóng tiếp xúc với mặt đất giữa B và D là 0,16 s (Vì thời gian này quá nhỏ nên trong hình vẽ đã bỏ qua). Coi sức cản của không khí là không đáng kể, lấy m/s.
a) Tính vận tốc của quả bóng ngay trước khi tiếp đất và ngay sau khi nảy lên.
b) Tính gia tốc của quả bóng trong thời gian tiếp xúc với đất.
Đồ thị vận tốc v (trục tung) theo thời gian t (trục hoành), gốc O. Từ O đường thẳng dốc lên đi qua đoạn OB (v tăng tuyến tính từ 0) đạt giá trị lớn nhất tại điểm B. Tại B vận tốc đổi hướng đột ngột xuống điểm D nằm phía dưới trục t (v âm), đoạn BD thẳng đứng; chân đường từ B và D xuống trục hoành là điểm C nằm trên trục t (A là chân của O trên trục, C nằm bên phải A). Từ D vận tốc tăng dần (đường DE dốc lên song song với OB) cắt trục t tại điểm E bên phải C. Tam giác OBC (ký hiệu ABC) nằm phía trên trục t có diện tích lớn hơn tam giác CDE nằm phía dưới trục t. Độ dốc đường AB bằng độ dốc đường DE.
Lời giải
Chọn chiều dương là chiều thẳng đứng hướng xuống cho giai đoạn rơi; khi va chạm quy ước rõ ở ý 2b.
1.
a) Mô tả chuyển động
- *Từ A đến B:* quả bóng rơi tự do, vận tốc tăng đều từ 0 đến giá trị lớn nhất (tại B bóng chạm đất). Đây là chuyển động nhanh dần đều với gia tốc bằng gia tốc rơi tự do .
- *Từ D đến E:* sau khi nảy lên, bóng chuyển động đi lên chậm dần đều; độ lớn vận tốc giảm dần từ giá trị ở D về 0 tại E (điểm cao nhất của lần nảy). Gia tốc vẫn là hướng xuống, ngược chiều chuyển động.
b) Độ dốc của đồ thị vận tốc – thời gian chính là gia tốc của chuyển động. Trong cả hai đoạn AB và DE, quả bóng chỉ chịu tác dụng của trọng lực (bỏ qua sức cản không khí) nên gia tốc đều bằng . Vì vậy độ dốc của đường AB bằng độ dốc của đường DE.
c) Diện tích hình giới hạn bởi đồ thị và trục thời gian bằng quãng đường (độ dịch chuyển) mà bóng đi được. Do đó diện tích hình ABC bằng độ lớn của quãng đường bóng rơi từ lúc thả đến khi chạm đất (chính là độ cao m).
d) Diện tích hình ABC ứng với quãng đường rơi xuống ( m), diện tích hình CDE ứng với quãng đường nảy lên ( m). Khi va chạm với mặt đất, một phần cơ năng của bóng bị mất (chuyển thành nhiệt, âm thanh, biến dạng…), nên bóng nảy lên thấp hơn độ cao ban đầu. Quãng đường rơi lớn hơn quãng đường nảy lên, vì vậy diện tích hình ABC lớn hơn diện tích hình CDE.
2. Lấy m/s.
a) Vận tốc ngay trước khi chạm đất và ngay sau khi nảy lên
- Bóng rơi tự do từ độ cao m, vận tốc ngay trước khi chạm đất:
- Sau khi nảy lên, bóng đạt độ cao m nên vận tốc ngay sau khi nảy lên:
b) Gia tốc trong thời gian tiếp xúc với đất
Chọn chiều dương hướng lên. Trong thời gian tiếp xúc, vận tốc bóng biến đổi từ m/s (đang hướng xuống) sang m/s (hướng lên), với s:
Gia tốc có độ lớn khoảng m/s và hướng thẳng đứng lên trên (ngược chiều chuyển động rơi).
Đáp số
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.