Sách giáo khoa Hoá học 10

Giải Câu 5 trang 47 SGK Hoá học 10

Ôn tập chương 2. Bảng tuần hoàn các nguyên tố hoá học và định luật tuần hoàn   Đã kiểm chéo

Đề bài

Công thức cấu tạo của phân tử cafein, một chất gây đắng tìm thấy nhiều trong cafe và trà được biểu diễn ở hình bên.

a) Nêu vị trí của các nguyên tố tạo nên cafein trong bảng tuần hoàn.

b) So sánh tính phi kim, bán kính nguyên tử và độ âm điện của các nguyên tố đó (trừ H) và giải thích.

Bài có hình vẽ / bảng trong sách — xem ở trang 47 · mở sách.
Hình trong bài (mô tả bằng lời):

Công thức cấu tạo của phân tử cafein: khung gồm một vòng sáu cạnh (vòng pyrimidine) ghép với một vòng năm cạnh (vòng imidazole). Trên vòng sáu cạnh có hai nhóm C=O (carbonyl); hai nguyên tử N của vòng sáu cạnh mỗi nguyên tử gắn một nhóm CH3CH_3 (H3CH_3C– ở nguyên tử N bên trái và CH3CH_3 ở N phía dưới). Vòng năm cạnh có hai nguyên tử N, trong đó nguyên tử N phía trên gắn một nhóm CH3CH_3; giữa hai nguyên tử N của vòng năm cạnh có một nhóm =CH–. Phân tử gồm các nguyên tố C, H, O và N.

Lời giải

a) Vị trí của các nguyên tố tạo nên cafein trong bảng tuần hoàn

Cafein được tạo nên từ 4 nguyên tố: H, C, N, O. Dựa vào số hiệu nguyên tử (ZZ) ta xác định được vị trí:

| Nguyên tố | ZZ | Ô số | Chu kì | Nhóm |
|---|---|---|---|---|
| H (hydrogen) | 1 | 1 | 1 | IA |
| C (carbon) | 6 | 6 | 2 | IVA |
| N (nitrogen) | 7 | 7 | 2 | VA |
| O (oxygen) | 8 | 8 | 2 | VIA |

- H: cấu hình 1s11s^1 → ô số 1, chu kì 1, nhóm IA.
- C: cấu hình 1s22s22p21s^2 2s^2 2p^2 → ô số 6, chu kì 2, nhóm IVA.
- N: cấu hình 1s22s22p31s^2 2s^2 2p^3 → ô số 7, chu kì 2, nhóm VA.
- O: cấu hình 1s22s22p41s^2 2s^2 2p^4 → ô số 8, chu kì 2, nhóm VIA.

b) So sánh tính phi kim, bán kính nguyên tử và độ âm điện của C, N, O (trừ H)

Ba nguyên tố C, N, O đều thuộc chu kì 2 (có 2 lớp electron) và được xếp theo chiều tăng dần điện tích hạt nhân: C (Z=6Z=6) → N (Z=7Z=7) → O (Z=8Z=8).

*Giải thích chung:* Trong một chu kì, theo chiều tăng của điện tích hạt nhân, các nguyên tử có cùng số lớp electron nhưng điện tích hạt nhân tăng dần, nên lực hút giữa hạt nhân với các electron lớp ngoài cùng tăng dần. Do đó:

- Bán kính nguyên tử giảm dần: rC>rN>rOr_C > r_N > r_O (hạt nhân hút electron lớp ngoài mạnh hơn làm nguyên tử co lại).
- Độ âm điện tăng dần: χC<χN<χO\chi_C < \chi_N < \chi_O (khả năng hút electron khi tạo liên kết tăng).
- Tính phi kim tăng dần: C < N < O (khả năng nhận electron tăng).

*Kết luận:* Theo chiều C → N → O: tính phi kim tăng, độ âm điện tăng, còn bán kính nguyên tử giảm.

Đáp số

H: ô 1, chu kì 1, nhóm IA; C: ô 6, chu kì 2, nhóm IVA; N: ô 7, chu kì 2, nhóm VA; O: ô 8, chu kì 2, nhóm VIATính phi kim: C < N < O (tăng); bán kính nguyên tử: C > N > O (giảm); độ âm điện: C < N < O (tăng)

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.