Sách giáo khoa Ngữ văn 10 Tập hai

Giải Câu 3 trang 103 SGK Ngữ văn 10

Về chính chúng ta (Các-lô Rô-ve-li)   Gợi ý trả lời

Đề bài

Chỉ ra và phân tích tác dụng của các yếu tố miêu tả, biểu cảm, các biện pháp tu từ trong văn bản.
(văn bản: Về chính chúng ta (Các-lô Rô-ve-li))

Gợi ý trả lời

Câu 3 (trang 104). Chỉ ra và phân tích tác dụng của các yếu tố miêu tả, biểu cảm, các biện pháp tu từ trong văn bản.

Tuy "Về chính chúng ta" là một văn bản nghị luận khoa học (bàn về vị trí của con người trong tự nhiên), Các-lô Rô-ve-li vẫn kết hợp khéo léo các yếu tố miêu tả, biểu cảm và nhiều biện pháp tu từ. Nhờ đó, những vấn đề trừu tượng của vật lí và triết học trở nên gần gũi, sinh động, dễ cảm nhận, đồng thời bộc lộ thái độ trân trọng của tác giả đối với con người và thế giới.

a) Yếu tố miêu tả

- Tác giả miêu tả vị trí của con người giữa vũ trụ: con người chỉ là "một phần của tự nhiên", "một phần nhỏ bé" trong một tổng thể rộng lớn; hình ảnh thế giới hiện lên qua "những biến đổi không ngừng của sự vật", qua mối tương tác chằng chịt giữa con người với vạn vật.
- Miêu tả quá trình nhận thức: trí tuệ con người được hình dung như sự tiếp nhận, trao đổi thông tin liên tục với thế giới bên ngoài.
- Tác dụng: biến những khái niệm khoa học khô khan, trừu tượng (vũ trụ, tự nhiên, nhận thức) thành những hình ảnh cụ thể, có thể hình dung được; giúp người đọc "thấy" được vị trí nhỏ bé nhưng gắn bó mật thiết của con người trong bức tranh tự nhiên rộng lớn, nhờ đó luận điểm trở nên thuyết phục và hấp dẫn hơn.

b) Yếu tố biểu cảm

- Thể hiện trực tiếp qua những câu bộc lộ cảm xúc, thái độ của tác giả: niềm tha thiết với tự nhiên, nỗi băn khoăn, sự say mê khi suy ngẫm về con người và thế giới ("Tôi không thể hình dung…", những câu bày tỏ tình yêu, sự gắn bó với thế giới tự nhiên).
- Giọng văn vừa khách quan của khoa học vừa ấm áp, trữ tình, giàu chất suy tư.
- Tác dụng: khiến văn bản không chỉ cung cấp tri thức mà còn lay động tâm hồn; truyền đến người đọc tình yêu thiên nhiên, thái độ khiêm nhường và niềm trân trọng sự sống; tạo sự đồng cảm, cuốn hút, làm cho lí lẽ khoa học thấm sâu vào cảm xúc.

c) Các biện pháp tu từ

- Điệp ngữ / điệp cấu trúc: lặp lại các cụm từ, cấu trúc câu (ví dụ cách nhấn mạnh "chúng ta", "một phần của…") → nhấn mạnh tư tưởng con người là một bộ phận không tách rời của tự nhiên, tạo nhịp điệu và tăng sức thuyết phục.
- So sánh: đối chiếu con người với thế giới tự nhiên, với vạn vật → làm nổi bật sự nhỏ bé song cũng kì diệu của con người, giúp ý tưởng trừu tượng trở nên dễ hiểu.
- Liệt kê: kể ra hàng loạt mối liên hệ, biểu hiện của tự nhiên và con người → cho thấy sự phong phú, chằng chịt của các mối quan hệ, mở rộng và đào sâu luận điểm.
- Câu hỏi tu từ: những câu hỏi gợi suy ngẫm về bản chất con người, về vị trí của ta trong vũ trụ → khơi gợi tư duy, lôi cuốn người đọc cùng tham gia đối thoại, tranh biện với tác giả.
- Ẩn dụ: dùng hình ảnh để nói về nhận thức, về sự gắn kết giữa con người và thế giới → tăng tính hàm súc, gợi hình, gợi cảm.
- Tác dụng chung của các biện pháp tu từ: làm cho văn bản nghị luận khoa học trở nên giàu hình ảnh, có nhịp điệu và sức gợi; vừa chặt chẽ về lí lẽ vừa mềm mại, truyền cảm; nhờ đó tư tưởng về mối quan hệ gắn bó giữa con người với tự nhiên được khắc sâu một cách vừa lí trí vừa tình cảm.

Kết luận: Sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa yếu tố miêu tả, biểu cảm và các biện pháp tu từ đã giúp Các-lô Rô-ve-li chuyển những vấn đề khoa học – triết học trừu tượng thành một áng văn sinh động, giàu cảm xúc và sức thuyết phục, khơi dậy ở người đọc tình yêu tự nhiên cùng ý thức khiêm nhường về vị trí của con người trong vũ trụ.

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.