Giải Bài 3 trang 94 SGK Ngữ văn 10
Đề bài
Hãy lập bảng hoặc sơ đồ tư duy để so sánh các văn bản đọc trong bài theo một số điểm gợi ý sau: luận đề; cách triển khai luận điểm; cách nêu lí lẽ và bằng chứng; lí do chọn cách triển khai luận điểm và nêu lí lẽ, bằng chứng;...
Gợi ý trả lời
Bài 3 (trang 95) – Củng cố, mở rộng, Bài 3: Nghệ thuật thuyết phục trong văn nghị luận
Ba văn bản đọc chính trong bài là: (1) *Hiền tài là nguyên khí của quốc gia* (Thân Nhân Trung), (2) *Yêu và đồng cảm* (Phong Tử Khải), (3) *Chữ bầu lên nhà thơ* (Lê Đạt). Có thể lập bảng so sánh theo các tiêu chí gợi ý như sau:
| Tiêu chí | *Hiền tài là nguyên khí của quốc gia* | *Yêu và đồng cảm* | *Chữ bầu lên nhà thơ* |
|---|---|---|---|
| Luận đề | Vai trò quyết định của hiền tài (người tài đức) đối với sự thịnh – suy của quốc gia và ý nghĩa của việc khắc bia tiến sĩ để khích lệ, trọng dụng nhân tài. | Mối quan hệ giữa *tình yêu thương, sự đồng cảm* với bản chất của nghệ thuật; tấm lòng đồng cảm là cội nguồn của người nghệ sĩ và của cái đẹp. | Quan niệm về lao động chữ nghĩa của nhà thơ: *chữ* (ngôn ngữ được làm mới, dùng công phu) mới làm nên nhà thơ chân chính, chứ không phải cảm xúc hay danh xưng tự nhận. |
| Cách triển khai luận điểm | Triển khai theo trình tự *diễn dịch – tăng tiến*: nêu mệnh đề khái quát (hiền tài là nguyên khí) → khẳng định vai trò → bàn chính sách đãi ngộ của các thánh đế minh vương → ý nghĩa và tác dụng lâu dài của việc dựng bia. Bố cục chặt chẽ của một bài văn bia chính luận. | Triển khai theo lối *tùy bút – nghị luận*, đi từ câu chuyện, hình ảnh cụ thể (chú bé, họa sĩ, trẻ em) rồi khái quát thành quan niệm về đồng cảm và nghệ thuật; mạch văn liên tưởng, mở rộng tự nhiên. | Triển khai bằng cách nêu và *phản bác* các quan niệm quen thuộc (nhà thơ = người giàu cảm xúc, thơ hay nhờ "ý tại ngôn ngoại"…), từ đó khẳng định luận điểm riêng về lao động ngôn từ; mạch nghị luận mang tính đối thoại, luận chiến. |
| Cách nêu lí lẽ và bằng chứng | Lí lẽ sắc bén, trang trọng; bằng chứng là *sự thật lịch sử* (chính sách chiêu hiền đãi sĩ của triều đại, việc khắc tên trên bia đá) và những khẳng định có tính chân lí ("nguyên khí thịnh thì thế nước mạnh…"). Lí lẽ – dẫn chứng gắn với trách nhiệm kẻ sĩ. | Lí lẽ đi liền với *dẫn chứng đời sống và nghệ thuật* (lời chú bé, cách nhìn của họa sĩ, tấm lòng trẻ thơ, con người đồng cảm với vạn vật). Giàu hình ảnh, cảm xúc, có tính gợi mở hơn là áp đặt. | Lí lẽ dựa trên *kinh nghiệm sáng tạo* và ý kiến các nhà thơ, nhà văn (Pôn Va-lê-ri, Mai-a-cốp-xki với hình ảnh "hàng tấn quặng chữ", Lê Đạt tự nhận "phu chữ"…); bằng chứng là những phát biểu, cách nói hình ảnh về lao động chữ nghĩa. |
| Lí do chọn cách triển khai, nêu lí lẽ – bằng chứng | Vì là *văn bia* nhằm thuyết phục và răn dạy kẻ sĩ, cổ vũ chính sách trọng người tài → cần lập luận mạch lạc, trang nghiêm, lí lẽ dựa vào chân lí và sự thật lịch sử để tạo sức nặng, độ tin cậy và tính chính thống. | Vì mục đích làm người đọc *thấu cảm* về bản chất nhân văn của nghệ thuật → chọn lối tùy bút giàu hình ảnh, dẫn chứng gần gũi để khơi gợi, lay động tình cảm thay vì tranh biện khô khan. | Vì tác giả muốn *điều chỉnh một quan niệm phổ biến* và đề cao lao động nghệ thuật → chọn lối phản bác, đối thoại cùng dẫn lời người uy tín để tăng tính thuyết phục, buộc người đọc nhìn lại định kiến. |
| Yếu tố biểu cảm / giọng điệu | Trang trọng, hào sảng, giàu tính khẳng định; thể hiện niềm tự hào và trách nhiệm với vận mệnh đất nước. | Nhẹ nhàng, tha thiết, chân thành; giàu chất trữ tình và suy tư. | Sắc sảo, dí dỏm, có phần "gai góc"; giọng của người trong nghề nói về nghề. |
Nhận xét chung: Cả ba văn bản đều là văn nghị luận, dùng lí lẽ và bằng chứng để thuyết phục, nhưng khác nhau ở *luận đề* (chính trị – xã hội; bản chất nghệ thuật; lao động thơ ca), ở *cách triển khai* (chính luận chặt chẽ / tùy bút gợi cảm / luận chiến phản bác) và ở *chất liệu bằng chứng* (sự thật lịch sử / đời sống – nghệ thuật / kinh nghiệm sáng tạo). Sự khác biệt đó bắt nguồn từ mục đích thuyết phục và đối tượng hướng tới của mỗi tác giả.
*(Có thể chuyển bảng trên thành sơ đồ tư duy: nhánh trung tâm "So sánh 3 văn bản nghị luận – Bài 3"; ba nhánh lớn theo tên văn bản, mỗi nhánh tỏa ra các nhánh con: luận đề – cách triển khai – lí lẽ & bằng chứng – lí do lựa chọn.)*
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.