Sách giáo khoa Ngữ văn 10 Tập hai

Giải Câu hỏi trang 15 SGK Ngữ văn 10

Bình Ngô đại cáo (Nguyễn Trãi)   Gợi ý trả lời

Đề bài

NGỮ LIỆU: Đem đại nghĩa để thắng hung tàn,
Lấy chí nhân để thay cường bạo.
Trận Bồ Đằng sấm vang chớp giật,
Miền Trà Lân trúc chẻ tro bay.
Sĩ khí đã hăng,
Quân thanh càng mạnh.

Ý câu văn "Đem đại nghĩa... thay cường bạo" có mối liên hệ như thế nào với chủ trương "mưu phạt tâm công" và tư tưởng nhân nghĩa?

Gợi ý trả lời

Phân tích mối liên hệ giữa hai câu "Đem đại nghĩa để thắng hung tàn, / Lấy chí nhân để thay cường bạo" với chủ trương "mưu phạt tâm công" và tư tưởng nhân nghĩa.

a) Nội dung và ý nghĩa của hai câu thơ

Hai câu nêu lên phương châm, cũng là quy luật thắng lợi của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn:

- "Đại nghĩa" (chính nghĩa lớn vì dân, vì nước) được dùng để "thắng" cái "hung tàn" (sự tàn bạo của giặc Minh).
- "Chí nhân" (lòng nhân ái đến mức cao nhất) được dùng để "thay" cho "cường bạo" (cường quyền, bạo lực).

Các cặp từ đối lập *đại nghĩa – hung tàn*, *chí nhân – cường bạo* cùng các động từ *thắng, thay* khẳng định: sức mạnh làm nên chiến thắng của ta không chỉ là vũ khí mà trước hết là sức mạnh của chính nghĩa và lòng nhân.

b) Mối liên hệ với chủ trương "mưu phạt tâm công"

"Mưu phạt tâm công" là cách đánh "đánh vào lòng người", dùng mưu lược và lẽ phải để thu phục, làm tan rã ý chí quân thù chứ không chỉ cốt tiêu diệt bằng sức mạnh. Hai câu thơ chính là sự diễn đạt hình tượng của chủ trương ấy:

- "Đem đại nghĩa", "lấy chí nhân" chính là lấy lẽ phải và lòng nhân làm vũ khí để "công" vào "tâm" (lòng người, tinh thần quân giặc).
- Nhờ vậy mà sau này nghĩa quân mở đường hiếu sinh, cấp thuyền ngựa cho giặc bại trận về nước — một cách kết thúc chiến tranh thể hiện rõ tinh thần "mưu phạt tâm công": thắng mà vẫn giữ được hòa hiếu, khiến kẻ thù tâm phục.

c) Mối liên hệ với tư tưởng nhân nghĩa

Mở đầu bài cáo, Nguyễn Trãi đã nêu tư tưởng cốt lõi: *"Việc nhân nghĩa cốt ở yên dân / Quân điếu phạt trước lo trừ bạo"*. Như vậy "nhân nghĩa" theo Nguyễn Trãi là yên dân và trừ bạo:

- "Đem đại nghĩa để thắng hung tàn" ứng với việc *trừ bạo* — tiêu diệt kẻ tàn hại dân.
- "Lấy chí nhân để thay cường bạo" ứng với việc *yên dân*, đem lòng nhân thay cho áp bức, đặt nền hòa bình.

Do đó hai câu thơ là sự cụ thể hóa, triển khai nhất quán tư tưởng nhân nghĩa đã nêu ở đầu tác phẩm: nhân nghĩa không chỉ là lý tưởng được tuyên bố mà đã trở thành đường lối, phương châm hành động và là cội nguồn sức mạnh dẫn tới thắng lợi.

d) Kết luận

Hai câu "Đem đại nghĩa… thay cường bạo" thống nhất chặt chẽ với chủ trương "mưu phạt tâm công" và tư tưởng nhân nghĩa: cả ba cùng thể hiện một tư tưởng lớn — lấy chính nghĩa và lòng nhân ái làm gốc, dùng lẽ phải để thu phục lòng người, lấy "yên dân – trừ bạo" làm mục đích. Đó là nét độc đáo, tiến bộ và giàu tính nhân văn trong tư tưởng quân sự – chính trị của Nguyễn Trãi.

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.