Sách giáo khoa Ngữ văn 10 Tập một

Giải Câu 6 trang 46 SGK Ngữ văn 10

Chùm thơ hai-cư (haiku) Nhật Bản   Gợi ý trả lời

Đề bài

Từ bài thơ của Chi-y-ô, hãy bình luận về ý nghĩa triết lí trong cách ứng xử của con người đối với thiên nhiên mà bài thơ gợi ra.
(văn bản: Chùm thơ hai-cư của Ba-sô, Chi-y-ô, Ít-sa)

Gợi ý trả lời

Nhắc lại bài thơ của Chi-y-ô:

> *A! hoa triêu nhan!*
> *dây gàu vương hoa bên giếng*
> *đành xin nước nhà bên.*

Tình huống bài thơ gợi ra:

Một buổi sáng, nhà thơ ra giếng múc nước thì bất ngờ phát hiện dây hoa triêu nhan (hoa bìm bìm / hoa khiên ngưu) đã leo lên, quấn vào sợi dây gàu bên thành giếng. Trước cảnh ấy, nhà thơ không nỡ gỡ dây hoa ra để lấy gàu, mà chọn cách sang nhà hàng xóm bên cạnh xin nước dùng.

Bình luận ý nghĩa triết lí trong cách ứng xử với thiên nhiên:

a) Thái độ trân trọng, nâng niu cái đẹp của thiên nhiên: Hoa triêu nhan chỉ là một loài hoa dại, lại nở sớm tàn nhanh (thường nở buổi sáng rồi héo ngay trong ngày). Nhưng với nhà thơ, một dây hoa nhỏ bé, mong manh ấy cũng đáng quý đến mức con người sẵn sàng nhường bước, chịu phiền phức cho riêng mình. Tiếng reo "A!" mở đầu cho thấy sự ngỡ ngàng, thích thú và nâng niu trước vẻ đẹp bất chợt của tự nhiên.

b) Quan niệm con người và thiên nhiên bình đẳng, hòa hợp: Hành động "đành xin nước nhà bên" thể hiện một triết lí sống đậm tinh thần Thiền tông và văn hóa Nhật Bản: con người không đặt mình lên trên, không coi mình là trung tâm có quyền chi phối, hủy hoại tự nhiên để thỏa mãn nhu cầu. Trái lại, con người tự nguyện điều chỉnh, tiết chế ham muốn của mình để không làm tổn thương một sự sống khác, dù sự sống ấy nhỏ bé đến đâu. Đó là mối quan hệ nâng niu, nương theo và chung sống hài hòa chứ không phải chiếm đoạt.

c) Vẻ đẹp của lòng từ bi và sự tinh tế trong tâm hồn: Việc chịu bất tiện để giữ lại một dây hoa cho thấy một tấm lòng nhân hậu, một sự nhạy cảm, tinh tế trước cái đẹp và sự sống. Bài thơ nhắc nhở con người biết sống chậm lại, biết lắng nghe và nâng niu từng khoảnh khắc, từng vẻ đẹp bình dị của đời sống quanh mình.

d) Bài học cho con người hôm nay: Trong thời đại con người ngày càng khai thác, tàn phá thiên nhiên, bài thơ của Chi-y-ô gửi gắm một thông điệp nhân văn sâu sắc: hãy sống thân thiện, biết ơn và có trách nhiệm với thiên nhiên; biết tiết chế lòng tham và cái tôi cá nhân để giữ gìn sự cân bằng, hài hòa giữa con người với muôn loài.

Kết luận: Chỉ bằng một khoảnh khắc đời thường được nén trong vài dòng thơ ngắn, Chi-y-ô đã nêu lên một triết lí ứng xử đẹp đẽ: con người cần trân trọng, yêu thương và hòa hợp với thiên nhiên, đặt sự sống của vạn vật ngang bằng với lợi ích của chính mình.

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.