Sách giáo khoa Ngữ văn 10 Tập một

Giải Câu 6 trang 76 SGK Ngữ văn 10

Hiền tài là nguyên khí của quốc gia (Thân Nhân Trung)   Gợi ý trả lời

Đề bài

Khi viết bài văn bia, tác giả đã thể hiện ít nhất hai tư cách: một là của người truyền đạt "thánh ý"; hai là của kẻ sĩ được trọng dụng, thường suy nghĩ về việc báo đáp. Việc thống nhất hai tư cách đó đã chi phối như thế nào đến cách triển khai luận điểm của tác giả?
(văn bản: Hiền tài là nguyên khí của quốc gia – Thân Nhân Trung)

Gợi ý trả lời

## Định hướng trả lời

Bài văn bia *Hiền tài là nguyên khí của quốc gia* được Thân Nhân Trung viết theo lệnh vua (vâng mệnh soạn bài kí đề danh tiến sĩ). Vì thế người viết đồng thời mang hai tư cách, và chính sự thống nhất của hai tư cách ấy đã quy định mạch lập luận của văn bản.

### a) Nhận diện hai tư cách của tác giả

- Tư cách người truyền đạt "thánh ý": Thân Nhân Trung viết thay lời nhà vua, nói tiếng nói của triều đình. Ông trình bày chủ trương trọng đãi hiền tài của các bậc "thánh đế minh vương", khẳng định việc dựng bia đề danh là một quốc sách lớn nhằm cổ vũ nhân tài, lưu danh muôn đời. Ở tư cách này, giọng văn trang trọng, có tầm vóc quốc gia, mang tính chỉ đạo, định hướng.
- Tư cách kẻ sĩ được trọng dụng, luôn nghĩ việc báo đáp: Bản thân tác giả cũng là một kẻ sĩ chịu ơn tri ngộ của triều đình, thấu hiểu nỗi lòng, danh dự và trách nhiệm của người có học. Ở tư cách này, giọng văn trở nên chân thành, tâm huyết, thiết tha; ông vừa khích lệ vừa nhắc nhở kẻ sĩ phải tu dưỡng, giữ danh tiết, đem tài năng cống hiến cho đất nước.

###

b) Sự chi phối đến cách triển khai luận điểm

Việc hợp nhất hai tư cách khiến hệ thống luận điểm vừa khách quan, có uy quyền nhà nước, vừa chủ quan, giàu tình cảm trách nhiệm, cụ thể:

1. Mạch lập luận đi từ tầm quốc gia xuống tới từng kẻ sĩ. Với tư cách truyền "thánh ý", tác giả mở đầu bằng luận điểm có tính chân lí mang tầm vĩ mô: *hiền tài là nguyên khí của quốc gia* → từ đó suy ra chủ trương chăm lo, bồi đắp, trọng đãi nhân tài của bậc đế vương. Đây là phần lập luận chính luận chặt chẽ, có sức nặng của một đường lối trị nước.
2. Chuyển sang lí giải ý nghĩa việc dựng bia như một hình thức cụ thể hóa "thánh ý": khắc tên tiến sĩ vào đá để vừa nêu gương, khuyến khích, vừa răn đe, lưu truyền hậu thế. Luận điểm được đẩy tới chỗ gắn chính sách của triều đình với lợi ích lâu dài của đất nước.
3. Khép lại bằng lời nhắn nhủ kẻ sĩ, nơi tư cách thứ hai nổi rõ: tác giả bày tỏ sự thấu hiểu và kì vọng, nhắc người hiền tài phải xứng với vinh dự được khắc tên, đem tài đức báo đáp vua, giúp nước. Chính vì tự coi mình cũng là kẻ sĩ mang ơn, lời văn ở đây thấm đẫm tâm huyết, có sức lay động, biến bài văn bia từ một văn bản hành chính khô khan thành một áng văn chính luận giàu cảm xúc.

###

c) Hiệu quả của sự thống nhất hai tư cách

- Lập luận vừa chặt chẽ, trang nghiêm (nói thay vua, mang tính pháp lí, định hướng), vừa thiết tha, thuyết phục lòng người (nói với/nói thay kẻ sĩ).
- Văn bản đạt được "nhiệm vụ kép": vừa tuyên dương chủ trương trọng hiền tài của nhà nước, vừa khích lệ, răn dạy trực tiếp tầng lớp trí thức — nhờ đó vừa có sức nặng của một quốc sách, vừa có chiều sâu của tiếng nói tâm huyết cá nhân.

> Kết luận: Sự thống nhất hai tư cách khiến tác giả triển khai luận điểm theo hướng kết hợp *lí lẽ chính luận ở tầm quốc gia* với *tình cảm, trách nhiệm của kẻ sĩ*; mạch văn đi từ khẳng định vai trò hiền tài → chủ trương trọng đãi của triều đình → ý nghĩa việc dựng bia → lời khích lệ, nhắn nhủ kẻ sĩ, nhờ đó văn bản vừa uy nghiêm vừa chân thành, giàu sức thuyết phục.

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.