Giải Câu hỏi trang 82 SGK Ngữ văn 10
Đề bài
"Nghĩa tiêu dùng" và "nghĩa tự vị" – hai cụm từ này có diễn đạt cùng một ý không?
(văn bản: Chữ bầu lên nhà thơ (trích) - Lê Đạt)
Gợi ý trả lời
Trả lời: Không. Mặc dù được đặt cạnh nhau, "nghĩa tiêu dùng" và "nghĩa tự vị" không hoàn toàn diễn đạt cùng một ý; chúng là hai cách gọi nhấn vào hai khía cạnh khác nhau của cùng một thứ nghĩa "thông thường" của chữ.
a) Điểm chung khiến dễ tưởng là một
Cả hai cụm từ đều chỉ cái nghĩa quen thuộc, có sẵn, cố định của từ ngữ – thứ nghĩa mà ai dùng tiếng Việt cũng hiểu như nhau. Trong mạch lập luận của Lê Đạt, tác giả gộp chúng lại để đối lập với thứ nghĩa mới mẻ mà nhà thơ phải lao động tạo ra. Vì cùng nằm về một phía (nghĩa thông thường, nghĩa có sẵn) nên đọc lướt dễ ngỡ hai cụm là đồng nghĩa.
b) Chỗ khác nhau về sắc thái
- *Nghĩa tiêu dùng*: nhấn vào cách sử dụng – nghĩa dùng trong giao tiếp hằng ngày, nghĩa đem ra "tiêu" cho tiện lợi, thực dụng, mòn quen qua thói quen nói năng của số đông.
- *Nghĩa tự vị*: nhấn vào nguồn gốc tra cứu – nghĩa được ghi, chốt lại trong tự vị (từ điển), mang tính quy ước, chính thức, tĩnh tại.
Một bên là nghĩa "đang được dùng", một bên là nghĩa "được ghi sẵn": hai điểm nhìn khác nhau về cùng cái nghĩa ổn định, cũ mòn của chữ.
c) Dụng ý của tác giả khi đặt hai cụm cạnh nhau
Lê Đạt dùng lối liệt kê, điệp ý để tô đậm cái nghĩa có sẵn ấy, qua đó làm nổi bật quan niệm trung tâm: nhà thơ không bằng lòng với nghĩa tiêu dùng – nghĩa tự vị, mà phải "bầu" lên cho chữ một nghĩa mới, một sức sống mới. Vì vậy, hai cụm vừa gần nhau (cùng chỉ nghĩa thông thường) vừa không trùng khít (mỗi cụm soi một mặt của nghĩa đó), bổ sung cho nhau để khắc họa đối tượng mà lao động chữ của nhà thơ phải vượt qua.
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.