Sách giáo khoa Ngữ văn 10 Tập một

Giải Bài 5 trang 85 SGK Ngữ văn 10

Chữ bầu lên nhà thơ (Lê Đạt)   Gợi ý trả lời

Đề bài

Bạn có ý kiến gì về luận điểm: "Nhà thơ làm chữ chủ yếu không phải ở "nghĩa tiêu dùng", nghĩa tự vị của nó, mà ở diện mạo, âm lượng, độ vang vọng, sức gợi cảm của chữ trong tương quan hữu cơ với câu, bài thơ"? Nếu tán đồng với tác giả Lê Đạt, hãy đưa ra một ví dụ để minh hoạ.
(văn bản: Chữ bầu lên nhà thơ – Lê Đạt)

Gợi ý trả lời

a) Ý kiến về luận điểm của Lê Đạt

Tôi hoàn toàn tán đồng với luận điểm của Lê Đạt. Luận điểm này thể hiện một quan niệm sâu sắc, hiện đại về lao động chữ nghĩa của nhà thơ:

- *"Nghĩa tiêu dùng", "nghĩa tự vị"* là nghĩa gốc, nghĩa có sẵn trong từ điển mà ai cũng dùng trong giao tiếp hằng ngày. Nếu nhà thơ chỉ dừng ở lớp nghĩa ấy thì chữ trong thơ không khác gì chữ trong văn bản thông thường, và thơ sẽ mất đi sức hấp dẫn riêng.

- Điều làm nên giá trị của chữ trong thơ là *diện mạo* (hình thức, dáng vẻ của chữ), *âm lượng, độ vang vọng* (nhạc tính, sự ngân nga của âm thanh) và *sức gợi cảm* (khả năng khơi gợi hình ảnh, cảm xúc, liên tưởng). Những yếu tố này chỉ phát sáng khi chữ được đặt *trong tương quan hữu cơ với câu thơ, bài thơ* — nghĩa là nghĩa của chữ thơ không cố định mà sinh ra từ mối liên hệ với các chữ khác và với chỉnh thể tác phẩm.

- Luận điểm khẳng định lao động của nhà thơ là lao động sáng tạo: nhà thơ không "tiêu dùng" chữ có sẵn mà làm cho chữ "sống dậy", mang nghĩa mới, vang lên âm điệu và gợi những trường liên tưởng mà nghĩa tự vị không có. Đây chính là tinh thần "chữ bầu lên nhà thơ" — nhà thơ được định danh bằng chính công phu với chữ.

b) Ví dụ minh hoạ

Câu thơ của Nguyễn Du trong *Truyện Kiều*:

> *"Nao nao dòng nước uốn quanh"*

- Xét theo *nghĩa tự vị*, "nao nao" chỉ gợi trạng thái của dòng nước chảy nhẹ, lăn tăn.

- Nhưng đặt *trong tương quan hữu cơ* với cảnh chị em Kiều ra về sau buổi tảo mộ và với cuộc gặp gỡ Kim Trọng sắp tới, từ láy "nao nao" lại gợi cảm tâm trạng xao xuyến, bâng khuâng, một linh cảm mơ hồ của con người trước ngã rẽ số phận. Nhờ *âm lượng, độ vang vọng* của từ láy, câu thơ ngân lên một nỗi niềm mà nghĩa tiêu dùng của chữ không thể chứa đựng. Tả cảnh mà hoá tả tình — đúng như điều Lê Đạt nói.

(Có thể thay bằng ví dụ khác, như chữ "đưa" trong "Gió đưa cành trúc la đà" hay chữ "buồn điệp điệp" trong *Tràng giang* của Huy Cận — đều cho thấy sức gợi của chữ vượt xa nghĩa tự vị khi gắn với chỉnh thể bài thơ.)

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.