Giải Bài 4 trang 35 SGK Ngữ văn 11
Đề bài
Phân tích phản ứng tâm lí và hành động của Chí Phèo sau khi bị thị Nở từ chối chung sống. Người kể chuyện có đưa ra những phán đoán đáng tin cậy để người đọc hiểu được tâm lí và hành động của nhân vật không?
(văn bản: Chí Phèo - Nam Cao)
Gợi ý trả lời
Phân tích phản ứng tâm lí và hành động của Chí Phèo sau khi bị thị Nở từ chối chung sống
a) Diễn biến tâm lí của Chí Phèo
- *Ngỡ ngàng, níu kéo:* Khi thị Nở trút hết lời bà cô rồi ngoay ngoảy bỏ về, thoạt đầu Chí Phèo ngẩn người, "không hiểu". Hắn "sửng sốt đứng lên gọi lại", rồi "đuổi theo thị, nắm lấy tay" — một cử chỉ níu giữ bản năng của con người khao khát được yêu thương, được trở lại làm người lương thiện.
- *Tuyệt vọng và thấm thía bi kịch:* Bị thị gạt ra, Chí ngồi ngẩn mặt, rồi "thoáng một cái, hắn lại như hít thấy hơi cháo hành". Hơi cháo hành – biểu tượng của tình thương và hạnh phúc ngắn ngủi – trở lại ám ảnh, càng tô đậm nỗi đau khi hạnh phúc vừa chớm đã bị chối bỏ. Chí rơi vào tâm trạng đau đớn, bế tắc: con đường hoàn lương vừa hé mở đã đóng sập lại.
- *Phẫn uất, đi tìm rượu nhưng càng tỉnh:* Chí "uống rượu", nhưng "càng uống lại càng tỉnh ra". Đây là chi tiết đắt giá: rượu không còn đủ sức làm hắn say để quên, bởi hắn đã thức tỉnh ý thức về thân phận. Và "hắn ôm mặt khóc rưng rức" – giọt nước mắt của bi kịch bị cự tuyệt quyền làm người.
b) Hành động của Chí Phèo
- Trong cơn phẫn uất, Chí xách dao ra đi, miệng nói đi giết "con đĩ Nở" và "nhà con khọm già" (bà cô), nhưng "những bước chân lại đưa hắn đến nhà bá Kiến". Đây không phải sự nhầm lẫn ngẫu nhiên mà là sự thức tỉnh sâu xa: trong tiềm thức, Chí đã nhận ra kẻ thù đích thực đẩy đời mình vào bi kịch chính là bá Kiến – kẻ đại diện cho giai cấp thống trị đã cướp đi cả nhân hình lẫn nhân tính của hắn.
- Chí dõng dạc đòi "làm người lương thiện", rồi khi hiểu "ai cho tao lương thiện?", hắn đâm chết bá Kiến và tự kết liễu đời mình. Hành động này vừa là sự trả thù, vừa là lời tố cáo quyết liệt: khi không thể trở lại làm người lương thiện, Chí chọn cái chết chứ không trở lại kiếp sống quỷ dữ. Đó là đỉnh điểm bi kịch bị từ chối quyền làm người.
c) Phán đoán của người kể chuyện có đáng tin cậy không?
- Người kể chuyện (ngôi thứ ba) đã nhiều lần đưa ra những lời bình luận, phán đoán để dẫn dắt người đọc hiểu nội tâm nhân vật, ví dụ nhận xét về việc Chí "càng uống lại càng tỉnh", hay việc "những bước chân đưa hắn đến nhà bá Kiến" chứ không đến nhà thị Nở.
- Những phán đoán ấy đáng tin cậy, bởi: (1) người kể chuyện đứng ở vị trí thấu suốt, nhập sâu vào dòng ý thức của Chí (điểm nhìn bên trong), nên lí giải được những chuyển biến tâm lí tinh vi, phi lí bề ngoài nhưng hợp lí ở chiều sâu; (2) các phán đoán ấy nhất quán với toàn bộ logic tính cách và bi kịch của nhân vật đã được xây dựng từ đầu truyện; (3) chúng giúp người đọc nắm được bản chất hành động của Chí – không phải cơn say vô thức mà là sự vùng dậy của ý thức nhân phẩm.
- Nhờ những phán đoán tin cậy đó, Nam Cao vừa kể chuyện vừa phân tích, khiến người đọc không chỉ theo dõi sự việc mà còn thấu hiểu và đồng cảm sâu sắc với bi kịch của Chí Phèo, qua đó nhận ra giá trị hiện thực và nhân đạo của tác phẩm.
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.