Giải Bài 3 trang 35 SGK Ngữ văn 11
Đề bài
Phân tích diễn biến tâm trạng của Chí Phèo vào buổi sáng sau cuộc gặp gỡ với thị Nở đêm trước. Theo bạn, nhân tố nào mang tính quyết định đối với quá trình hồi sinh nhân tính của nhân vật? Vì sao?
(văn bản: Chí Phèo - Nam Cao)
Gợi ý trả lời
Phân tích diễn biến tâm trạng của Chí Phèo buổi sáng sau cuộc gặp gỡ với thị Nở
a) Sự tỉnh rượu – lần đầu tiên Chí "tỉnh" sau bao nhiêu năm say triền miên
Buổi sáng hôm ấy, Chí Phèo tỉnh dậy sau cơn say dài. Đây là lần đầu tiên sau nhiều năm hắn hoàn toàn tỉnh táo: "Khi Chí Phèo mở mắt thì trời đã sáng lâu". Cơn say từ trước đến nay như một tấm màn che phủ, khiến hắn "chưa bao giờ hết say". Nay tỉnh rượu, các giác quan của hắn được đánh thức trở lại: hắn cảm nhận được căn lều ẩm thấp, "lòng mơ hồ buồn", miệng "đắng", "người bủn rủn", "sợ rượu như những người ốm thường sợ cơm". Sự tỉnh táo về thể xác là tiền đề cho sự thức tỉnh của tâm hồn.
b) Sự tỉnh ngộ – lắng nghe lại âm thanh của cuộc sống đời thường
Lần đầu tiên Chí nghe thấy những âm thanh quen thuộc mà bấy lâu nay bị cơn say vùi lấp: tiếng chim hót vui vẻ, tiếng cười nói của những người đi chợ, tiếng anh thuyền chài gõ mái chèo đuổi cá. Những âm thanh bình dị ấy "hôm nào chả có", nhưng hôm nay "hắn mới nghe thấy" bởi "hôm nay hắn mới tỉnh". Chính những âm thanh đó gợi dậy trong Chí khát vọng về một cuộc sống lương thiện.
c) Sự thức tỉnh ý thức về bản thân – nhận ra bi kịch của đời mình
Từ âm thanh cuộc sống, Chí hồi tưởng về một "ước mơ xa xôi" thời trai trẻ: "có một gia đình nho nhỏ. Chồng cuốc mướn cày thuê, vợ dệt vải". Rồi hắn nhìn lại thực tại và nhận thức được bi kịch của mình: hắn đã "tới cái dốc bên kia của đời", cô độc, và nhận ra "cô độc còn đáng sợ hơn đói rét và ốm đau". Lần đầu tiên Chí ý thức rõ về tuổi già, về sự cô đơn và tương lai vô định của mình. Đây là dấu hiệu nhân tính đã hồi sinh: hắn biết buồn, biết lo, biết sợ.
d) Niềm xúc động và khát khao hoàn lương khi được thị Nở chăm sóc
Khi thị Nở bưng bát cháo hành vào, Chí "rất ngạc nhiên" rồi "thấy mắt mình hình như ươn ướt". Bởi đây là lần đầu tiên hắn được một người đàn bà cho, được chăm sóc bằng bàn tay của "một người đàn bà". Bát cháo hành bốc khói khiến Chí "vừa vui vừa buồn. Và một cái gì nữa giống như là ăn năn". Hương vị cháo hành – hương vị của tình người, của sự quan tâm chân thành – đánh thức phần người lương thiện bị vùi lấp. Chí thấy "thèm lương thiện", "muốn làm hòa với mọi người" và đặt niềm hy vọng vào thị Nở: "Thị có thể làm lành với hắn thì sao người khác lại không thể được". Hắn khao khát: "Giá cứ thế này mãi thì thích nhỉ". Chí mơ về một mái ấm gia đình, mong trở lại làm người lương thiện.
Nhân tố mang tính quyết định đối với quá trình hồi sinh nhân tính của Chí Phèo
Nhân tố mang tính quyết định chính là tình yêu thương, sự quan tâm chân thành và mộc mạc của thị Nở – kết tinh ở hình ảnh bát cháo hành.
*Vì sao:*
- Trước khi gặp thị Nở, Chí chìm trong những cơn say triền miên, bị cả làng Vũ Đại xa lánh, coi là "con quỷ dữ". Sự cô lập và ghẻ lạnh của xã hội đã đẩy hắn ngày càng xa khỏi thế giới loài người. Chính thị Nở – người đàn bà xấu, dở hơi, bị cả làng chê bai – lại là người duy nhất không sợ hãi, không khinh bỉ mà đến với Chí bằng tình thương mộc mạc, chân thật.
- Bát cháo hành là biểu tượng của tình người. Nó khác hẳn với những gì Chí có được trước đây (vốn chỉ bằng cướp giật, dọa nạt, rạch mặt ăn vạ). Lần đầu tiên hắn được cho mà "không phải dọa nạt hay giật cướp". Chính sự săn sóc ấy đã khơi dậy bản chất lương thiện vốn bị chôn vùi, làm sống lại khát vọng được yêu thương và được làm người.
- Tình thương của thị Nở là chiếc cầu nối Chí trở lại với xã hội loài người, thắp lên trong hắn niềm hy vọng hoàn lương. Qua đó, Nam Cao khẳng định một tư tưởng nhân đạo sâu sắc: chỉ có tình thương giữa con người với con người mới có sức mạnh cảm hóa, cứu vớt và đánh thức phần người, phần lương thiện trong mỗi con người, dù họ đã bị tha hóa đến đâu. Đồng thời, việc tình thương ấy nhanh chóng bị cự tuyệt (qua bà cô thị Nở – đại diện cho định kiến xã hội) cũng tố cáo xã hội tàn nhẫn đã đẩy con người vào bi kịch bị cự tuyệt quyền làm người.
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.