Giải Bài 4 trang 73 SGK Ngữ văn 11
Đề bài
Chọn phân tích một bài thơ hoặc một số câu thơ có yếu tố tượng trưng đã tạo cho bạn những ấn tượng sâu đậm.
Gợi ý trả lời
Đề bài: Chọn phân tích một bài thơ hoặc một số câu thơ có yếu tố tượng trưng đã tạo cho bạn những ấn tượng sâu đậm.
Bài thơ được chọn: "Thời gian" (Văn Cao)
> *Thời gian qua kẽ tay*
> *Làm khô những chiếc lá*
> *Kỉ niệm trong tôi*
> *Rơi*
> * như tiếng sỏi*
> * trong lòng giếng cạn*
> *Riêng những câu thơ*
> * còn xanh*
> *Riêng những bài hát*
> * còn xanh*
> *Và đôi mắt em*
> * như hai giếng nước.*
Đây là bài thơ tiêu biểu cho thi pháp tượng trưng: nhà thơ không nói trực tiếp ý nghĩ mà gửi gắm vào những hình ảnh mang tính biểu tượng, gợi nhiều hơn tả, để người đọc tự cảm nhận.
a) Lí do lựa chọn và ấn tượng chung
Tôi chọn "Thời gian" vì bài thơ chỉ vỏn vẹn mười hai dòng ngắn, lời ít mà ý nhiều, mỗi hình ảnh đều là một biểu tượng hàm súc. Ấn tượng sâu đậm nhất là cách Văn Cao biến những khái niệm trừu tượng (thời gian, kỉ niệm, nghệ thuật, tình yêu) thành những hình ảnh cụ thể, cảm tính, có thể "nhìn" và "nghe" được. Qua đó bài thơ gợi lên một chiêm nghiệm sâu sắc: thời gian tàn phá tất cả, chỉ nghệ thuật và tình yêu chân chính là còn mãi.
b) Phân tích các hình ảnh tượng trưng
- *"Thời gian qua kẽ tay / Làm khô những chiếc lá"*: Thời gian vốn vô hình, không nắm bắt được, nay được hữu hình hóa thành dòng chảy "qua kẽ tay" — nhẹ nhàng mà không gì níu giữ nổi. "Chiếc lá" khô là biểu tượng cho sự sống bị thời gian làm úa tàn, héo rụng. Hình ảnh gợi quy luật nghiệt ngã: mọi vật đều chịu sự bào mòn của thời gian.
- *"Kỉ niệm trong tôi / Rơi / như tiếng sỏi / trong lòng giếng cạn"*: Kỉ niệm — thứ vô hình trong tâm tưởng — được so sánh với "tiếng sỏi" rơi trong "giếng cạn". Cách ngắt dòng đột ngột ở chữ "Rơi" đứng riêng một dòng diễn tả sự rơi rụng, lụi tàn của kí ức. "Giếng cạn" là biểu tượng cho tâm hồn đã vơi cạn, chai sạn theo năm tháng; tiếng sỏi khô khốc gợi nỗi cô đơn, trống vắng.
- *"Riêng những câu thơ / còn xanh / Riêng những bài hát / còn xanh"*: Điệp từ "Riêng" và "còn xanh" tạo bước ngoặt, đối lập hoàn toàn với sự tàn phai ở trên. "Câu thơ", "bài hát" (chính là văn chương, nghệ thuật) được ví với màu "xanh" bất tử — biểu tượng cho sức sống vĩnh cửu. Thời gian làm khô lá, làm cạn giếng nhưng bất lực trước nghệ thuật chân chính.
- *"Và đôi mắt em / như hai giếng nước"*: Trở lại hình ảnh "giếng" nhưng là "giếng nước" đầy ắp, trong trẻo, đối lập với "giếng cạn" phía trên. Đôi mắt — biểu tượng của tình yêu, của cái đẹp — mãi đầy đặn, long lanh, không bao giờ cạn. Tình yêu, cùng nghệ thuật, là những giá trị trường tồn, chiến thắng thời gian.
c) Đánh giá về cấu tứ và nghệ thuật
Cấu tứ bài thơ vận động theo hai mạch tương phản: một bên là sức tàn phá của thời gian (lá khô, giếng cạn, kỉ niệm rơi), một bên là sự bất tử của nghệ thuật và tình yêu (câu thơ, bài hát còn xanh, mắt em như giếng nước). Tứ thơ vì thế vừa ngậm ngùi trước sự hữu hạn của đời người, vừa ngợi ca, tin tưởng vào những giá trị vĩnh hằng.
Nghệ thuật tượng trưng thể hiện ở: hệ thống hình ảnh giàu sức gợi, đa nghĩa (kẽ tay, chiếc lá, giếng cạn, màu xanh, giếng nước); thủ pháp tương phản; cách dùng từ hàm súc; thể thơ tự do với nhịp ngắt linh hoạt, dòng thơ dài ngắn đan xen tạo nhạc tính và khoảng lặng cho suy tưởng. Chính cách "nói bằng hình ảnh" ấy khiến bài thơ cô đọng mà ngân vang, để lại dư âm sâu lắng trong lòng người đọc.
d) Cảm nhận riêng
Bài thơ để lại trong tôi ấn tượng sâu đậm bởi một triết lí nhân sinh đẹp: trước dòng chảy không ngừng của thời gian, con người nhỏ bé và hữu hạn, nhưng những gì xuất phát từ tâm hồn — nghệ thuật chân chính và tình yêu đích thực — sẽ vượt lên sự hủy diệt của thời gian để "còn xanh" mãi mãi.
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.