Giải Câu 3 trang 98 SGK Ngữ văn 11
Đề bài
Tra từ điển và chỉ ra những nét nghĩa khác nhau của từ “ngất ngưởng”. Căn cứ vào mạch ý của văn bản để xác định ý nghĩa của từ này ở từng trường hợp xuất hiện.
(văn bản: Bài ca ngất ngưởng – Nguyễn Công Trứ)
Gợi ý trả lời
a) Tra từ điển – các nét nghĩa của từ "ngất ngưởng"
Theo từ điển tiếng Việt, "ngất ngưởng" là một từ láy, có các nét nghĩa khác nhau:
- *Nghĩa gốc (tả vật):* chỉ trạng thái của một vật ở vị trí cao chênh vênh, không vững chãi, lắc lư, nghiêng ngả, chực đổ, chực ngã (ví dụ: cây cột dựng ngất ngưởng, ngồi ngất ngưởng trên lưng trâu).
- *Nghĩa chuyển (tả người, tả phong cách):* chỉ thái độ, cách sống, con người khác thường, ngang tàng, vượt lên trên mọi khuôn phép, thế tục tầm thường; một sự cao ngạo, hơn đời, không giống ai, coi thường những ràng buộc thông thường.
Trong bài thơ, Nguyễn Công Trứ dùng theo nghĩa chuyển, nhưng ở mỗi lần xuất hiện lại gắn với một hoàn cảnh và mang sắc thái cụ thể riêng.
b) Ý nghĩa của từ "ngất ngưởng" ở từng trường hợp xuất hiện
Từ "ngất ngưởng" xuất hiện 4 lần trong bài (và 1 lần ở nhan đề), đánh dấu từng chặng đời và từng biểu hiện bản lĩnh của tác giả:
1. "Gồm thao lược đã nên tay ngất ngưởng" — nói về thời làm quan. "Ngất ngưởng" ở đây chỉ tài năng, bản lĩnh *hơn người, vượt trội*: tuy tự nhận "vào lồng" (ra làm quan, chịu trói buộc) nhưng Nguyễn Công Trứ vẫn là một con người tài ba, văn võ song toàn (Thủ khoa, Tham tán, Tổng đốc), đứng trên thiên hạ, ngang tàng ngay trong chốn quan trường.
2. "Đạc ngựa bò vàng đeo ngất ngưởng" — nói về ngày cáo quan về hưu ("Đô môn giải tổ chi niên"). "Ngất ngưởng" chỉ *hành động, lối sống ngược đời, ngông nghênh, trêu ngươi thế tục*: không cưỡi ngựa như các bậc quan lại mà cưỡi bò vàng, lại còn đeo đạc ngựa cho bò – một sự chơi ngông, bất chấp cái nhìn của người đời.
3. "Bụt cũng nực cười ông ngất ngưởng" — nói về thú tiêu dao khi đã nghỉ quan, lên chùa vãn cảnh mà vẫn mang theo "một đôi dì" (cô đầu hát). "Ngất ngưởng" chỉ *phong cách sống tự do, phóng khoáng, đa tình, không chịu gò theo khuôn khổ* chốn thiền môn, đến mức "Bụt cũng phải bật cười" vì sự khác thường, không giống ai ấy.
4. "Trong triều ai ngất ngưởng như ông!" — câu kết toàn bài. "Ngất ngưởng" ở đây là *lời tự khẳng định đầy tự hào về một nhân cách, một bản lĩnh cá nhân độc nhất vô nhị*: sống trọn vẹn đạo vua tôi mà vẫn giữ được cái tôi ngang tàng, tự do, hơn đời, không ai sánh được. Đây là nghĩa khái quát, tổng kết cho toàn bộ cốt cách "ngất ngưởng" của Nguyễn Công Trứ.
→ Như vậy, cùng một từ "ngất ngưởng" nhưng qua mạch ý của văn bản, nó được dùng để diễn tả một *phong cách sống nhất quán*: con người tài năng, bản lĩnh, dám sống thật với chính mình, vượt lên trên mọi ràng buộc của danh lợi và lễ giáo thông thường. "Ngất ngưởng" trở thành biểu tượng cho cái tôi cá nhân đầy cá tính của tác giả.
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.