Sách giáo khoa Ngữ văn 11 Tập hai

Giải Câu 4 trang 98 SGK Ngữ văn 11

Bài ca ngất ngưởng (Nguyễn Công Trứ)   Gợi ý trả lời

Đề bài

Thái độ sống, phong cách sống “ngất ngưởng” đã được tác giả thể hiện ở những phương diện, khía cạnh cụ thể nào? Nêu suy nghĩ của bạn về cách lựa chọn lối sống, cách ứng xử cũng như cá tính của tác giả.
(văn bản: Bài ca ngất ngưởng – Nguyễn Công Trứ)

Gợi ý trả lời

Câu 4 (trang 99) – Bài ca ngất ngưởng (Nguyễn Công Trứ)

Thái độ sống, phong cách sống "ngất ngưởng" (cao ngạo, vượt lên trên thói thường, không chịu gò mình theo khuôn phép tầm thường) được tác giả thể hiện ở những phương diện, khía cạnh cụ thể sau:

a) Ngất ngưởng khi còn ở chốn quan trường (lúc hành đạo, nhập thế)

- Mở đầu bằng câu chữ Hán đầy khẩu khí: *"Vũ trụ nội mạc phi phận sự"* – mọi việc trong trời đất đều là phận sự của ta. Nhà thơ tự ý thức sâu sắc về tài năng, trách nhiệm và vị thế của kẻ sĩ "quân tử" giữa cuộc đời.
- Ông kể lại một cách tự hào, ngang tàng những chức tước, công trạng mình đạt được: *"Khi Thủ khoa, khi Tham tán, khi Tổng đốc Đông"; "Lúc bình Tây cờ đại tướng / Có khi về Phủ doãn Thừa Thiên"*. Việc liệt kê dồn dập, điệp từ "khi", "lúc" cho thấy một con người tài năng toàn diện (văn – võ), lừng lẫy một thời.
- Cái "ngất ngưởng" ở đây là ngất ngưởng của một người thực sự có tài, có công, dám khẳng định bản ngã, cái "tôi" của mình ngay giữa chốn triều đình vốn đề cao sự khiêm nhường, giấu mình.

b) Ngất ngưởng khi đã cáo quan về hưu (lúc hành lạc, sống cho mình)

- Hành động khác người: *"Đạc ngựa bò vàng đeo ngất ngưởng"* – cưỡi bò vàng, lại đeo đạc ngựa cho bò, một cử chỉ ngông nghênh, bỡn cợt thói đời.
- Lối sống phóng khoáng, tự do, phá cách: lên chùa lễ Phật mà vẫn *"gót tiên theo đủng đỉnh một đôi dì"*, đem ca nữ lên cả chốn thiền môn khiến *"Bụt cũng nực cười ông ngất ngưởng"*. Ông bất chấp mọi định kiến, dư luận khen chê: *"Được mất dương dương người thái thượng / Khen chê phơi phới ngọn đông phong"*.
- Thái độ hưởng lạc đầy bản lĩnh: *"Khi ca, khi tửu, khi cắc, khi tùng / Không Phật, không Tiên, không vướng tục"* – vui thú ca hát, rượu, hát ả đào nhưng vẫn giữ được cốt cách thanh cao, không sa đà, không vướng bận.

c) Ngất ngưởng ở sự khẳng định bản lĩnh, nhân cách và tấm lòng với dân với nước

- Ông tự đặt mình ngang hàng với những bậc danh tướng, danh thần thuở trước: *"Chẳng Trái, Nhạc cũng vào phường Hàn, Phú"* (sánh với Trái Tuân, Nhạc Phi, Hàn Kì, Phú Bật).
- Khẳng định trọn vẹn đạo "nghĩa vua tôi": *"Nghĩa vua tôi cho vẹn đạo sơ chung"*. Như vậy, dù sống ngông nghênh, phá cách, nhà thơ vẫn không hề xa rời lí tưởng trung quân, trọn đạo làm tôi.
- Câu kết đầy tự hào, như một lời tổng kết đời mình: *"Trong triều ai ngất ngưởng như ông!"* – tự nhận mình là người "ngất ngưởng" bậc nhất, độc nhất vô nhị trong triều.

→ Như vậy, "ngất ngưởng" được thể hiện nhất quán ở cả quãng đời làm quan lẫn khi về hưu: đó là lối sống tự do, bản lĩnh, dám khẳng định tài năng và cá tính, vượt lên trên khuôn sáo tầm thường nhưng vẫn trọn vẹn nghĩa vua tôi, giữ vững nhân cách thanh cao.

Suy nghĩ về cách lựa chọn lối sống, cách ứng xử và cá tính của tác giả:

- Nguyễn Công Trứ là một nhân cách, một cá tính lớn, độc đáo trong văn học trung đại. "Ngất ngưởng" của ông không phải sự ngông nghênh rỗng tuếch, càng không phải thái độ bất cần trách nhiệm, mà được dựng trên nền tảng vững chắc: tài năng thực sự, công lao hiển hách và một tấm lòng tận trung với nước.
- Đó là bản lĩnh dám sống thật với chính mình, dám khẳng định cái "tôi" cá nhân ngay trong xã hội phong kiến vốn đề cao lễ giáo, khuôn phép và sự giấu mình – một thái độ sống vừa mới mẻ, vừa đáng trân trọng.
- Cách ứng xử của ông thể hiện sự hài hòa hiếm có: khi nhập thế thì hết lòng cống hiến, lập công; khi xuất thế thì sống ung dung, tự tại, biết hưởng thụ cuộc đời một cách thanh cao mà không đánh mất cốt cách, không vướng bụi trần.
- Bài học rút ra cho bản thân: cần sống có trách nhiệm, phấn đấu để thực sự có tài, có đóng góp; đồng thời dám sống trung thực, tự tin khẳng định giá trị của mình, giữ sự tự do, phóng khoáng trong tâm hồn nhưng luôn trên cơ sở nhân cách trong sạch và trách nhiệm với cộng đồng. "Ngất ngưởng" chỉ đẹp và đáng quý khi gắn liền với tài năng, nhân cách và lí tưởng sống cao đẹp.

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.