Giải Bài 4 trang 106 SGK Ngữ văn 11
Đề bài
Liệt kê các động từ được tác giả sử dụng để thể hiện tinh thần chiến đấu dũng cảm của những nghĩa sĩ Cần Giuộc trong đoạn 2 của văn bản. Nêu nhận xét về cách sử dụng các động từ này.
(văn bản: Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc – Nguyễn Đình Chiểu)
Gợi ý trả lời
a) Liệt kê các động từ thể hiện tinh thần chiến đấu dũng cảm của nghĩa sĩ (đoạn 2 — phần "Trận nghĩa")
Trong đoạn miêu tả cảnh nghĩa sĩ công đồn, Nguyễn Đình Chiểu dùng một loạt động từ mạnh, giàu sức gợi:
- đánh (Hỏa mai *đánh* bằng rơm con cúi)
- đốt (cũng *đốt* xong nhà dạy đạo kia)
- chém (cũng *chém* rớt đầu quan hai nọ)
- đạp (rào) — lướt (tới): "*đạp* rào *lướt* tới, coi giặc cũng như không"
- xô (cửa) — xông (vào): "*xô* cửa *xông* vào, liều mình như chẳng có"
- liều (mình)
- đâm (ngang) — chém (ngược): "Kẻ *đâm* ngang, người *chém* ngược"
- hè (trước) — ó (sau): "bọn *hè* trước, lũ *ó* sau"
→ Nhóm động từ tiêu biểu nhất: đạp, lướt, xô, xông, đâm, chém, hè, ó, đốt (kèm *đánh, liều*).
b) Nhận xét về cách sử dụng các động từ này
- Dày đặc, dồn dập: Các động từ mạnh xuất hiện liên tiếp, nối nhau trong từng vế, tạo nhịp câu nhanh, gấp gáp, tái hiện không khí trận đánh sục sôi, quyết liệt.
- Đặt trong thế đối, sóng đôi: "đâm ngang" – "chém ngược", "hè trước" – "ó sau", "đạp rào lướt tới" – "xô cửa xông vào". Kết cấu đối làm cho hành động của nghĩa sĩ hiện lên nhiều chiều, tới tấp, áp đảo, như một đợt tấn công vũ bão.
- Giàu tính khẩu ngữ, đậm chất Nam Bộ: Những từ như *hè, ó, xô, đạp, lướt* mộc mạc, khỏe khoắn, gần với lời ăn tiếng nói của người nông dân, phù hợp với tầm vóc và xuất thân của những nghĩa sĩ áo vải.
- Diễn tả tư thế chủ động tiến công: Hầu hết là động từ chỉ hành động mạnh, hướng về phía trước (lướt tới, xông vào, đâm, chém) → khắc họa khí thế dũng mãnh, chủ động lao vào kẻ thù, bất chấp "tàu sắt tàu đồng súng nổ".
- Làm nổi bật tinh thần quả cảm, xả thân: Kết hợp với "coi giặc cũng như không", "liều mình như chẳng có", các động từ tô đậm vẻ đẹp anh hùng, coi thường hiểm nguy, sẵn sàng hi sinh của người nghĩa sĩ nông dân.
→ Nhờ hệ thống động từ mạnh được dùng dày đặc, đối xứng và mang màu sắc dân dã, đoạn văn dựng lên một tượng đài sừng sững, hào hùng về những nghĩa sĩ Cần Giuộc — lần đầu tiên trong văn học trung đại, người nông dân bước vào tác phẩm với tư thế người anh hùng.
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.