Giải Bài 5 trang 106 SGK Ngữ văn 11
Đề bài
Tinh thần chiến đấu anh dũng của người nghĩa sĩ nông dân trong trận quyết chiến tấn công đồn giặc được tác giả thể hiện như thế nào?
(văn bản: Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc – Nguyễn Đình Chiểu)
Gợi ý trả lời
Phần văn bản liên quan: Đoạn miêu tả trận đánh (từ "Chi nhọc quan quản gióng trống kỳ, trống giục…" đến "…súng nổ"), nằm trong phần Thích thực của bài văn tế. Tinh thần chiến đấu anh dũng của người nghĩa sĩ nông dân được Nguyễn Đình Chiểu khắc họa qua những phương diện sau:
a) Khí thế xuất trận tự nguyện, sục sôi, không màng sống chết
- Người nghĩa sĩ ra trận không phải do "ai đòi ai bắt", không chờ quan trên "gióng trống kỳ, trống giục", cũng không đợi "bày bố" mà tự nguyện đứng lên vì lòng căm thù giặc: "Nào đợi ai đòi ai bắt, phen này xin ra sức đoạn kình; chẳng thèm trốn ngược trốn xuôi, chuyến này dốc ra tay bộ hổ."
- Khí thế chủ động, hăm hở, coi thường hiểm nguy: họ tự tin, quả quyết, lấy việc giết giặc cứu nước làm lẽ sống. Đó là tinh thần tự giác, tự nguyện hiếm thấy của người nông dân chân lấm tay bùn.
b) Trang bị thô sơ, nghèo nàn nhưng lòng dũng cảm phi thường
- Tác giả dựng lên sự tương phản gay gắt giữa ta và địch: nghĩa sĩ chỉ có "một manh áo vải", "ngọn tầm vông", "rơm con cúi", "lưỡi dao phay" — những vật dụng của nhà nông; còn giặc có "tàu thiếc, tàu đồng", "đạn nhỏ đạn to", "súng nổ".
- Chính sự tương phản ấy càng tô đậm lòng gan dạ, sự xả thân quên mình: vũ khí thô sơ mà vẫn làm nên chiến công, "đâm ngang chém ngược", "đốt xong nhà dạy đạo", "chém rớt đầu quan hai nọ". Người nông dân lấy tinh thần và lòng yêu nước bù đắp cho sự thua thiệt về khí giới.
c) Hành động chiến đấu mãnh liệt, dồn dập qua nghệ thuật ngôn từ
- Nguyễn Đình Chiểu dùng hàng loạt động từ mạnh: "đạp rào", "xô cửa", "liều mình", "đâm ngang", "chém ngược", "hè trước", "ó sau", "đốt", "chém" — diễn tả nhịp độ trận đánh gấp gáp, quyết liệt, dữ dội.
- Các cặp từ, vế đối sóng đôi ("đạp rào lướt tới" / "xô cửa xông vào"; "kẻ đâm ngang" / "người chém ngược"; "bọn hè trước" / "lũ ó sau") tạo thế trùng điệp, dồn dập, dựng lại khung cảnh xáp lá cà hào hùng.
- Nhịp câu ngắn, gấp, giọng văn sôi nổi, hào sảng khiến hình ảnh người nghĩa sĩ hiện lên lẫm liệt như một tượng đài giữa trận mạc — "coi giặc cũng như không", bất chấp "đạn nhỏ đạn to", "tàu thiếc tàu đồng".
d) Vẻ đẹp bi tráng của người nghĩa sĩ nông dân
- Trận đánh không giành thắng lợi trọn vẹn (nhiều người ngã xuống), song khí phách anh hùng vẫn ngời sáng: họ chiến đấu và hi sinh trong tư thế chủ động, tấn công, áp đảo kẻ thù chứ không hề run sợ.
- Lần đầu tiên trong văn học trung đại, người nông dân nghèo khổ, bình dị được dựng thành hình tượng anh hùng mang tầm vóc sử thi, kết tinh tinh thần yêu nước và ý chí bất khuất của dân tộc.
Khái quát: Bằng bút pháp hiện thực kết hợp trữ tình, nghệ thuật tương phản, hệ thống động từ mạnh và lối văn biền ngẫu sóng đôi dồn dập, Nguyễn Đình Chiểu đã tái hiện sống động trận công đồn, qua đó ngợi ca tinh thần chiến đấu tự nguyện, dũng cảm, xả thân quên mình và vẻ đẹp bi tráng của người nghĩa sĩ nông dân Cần Giuộc.
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.