Sách giáo khoa Ngữ văn 11 Tập một

Giải Câu hỏi trang 77 SGK Ngữ văn 11

Chiếu cầu hiền (Ngô Thì Nhậm)   Gợi ý trả lời

Đề bài

NGỮ LIỆU: Chiếu này ban xuống, các bậc quan viên lớn nhỏ, cùng với thứ dân trăm họ, người nào có tài năng học thuật, mưu hay hơn đời, cho phép được dâng sớ tâu bày sự việc. Lời nói nào có thể chọn dùng được, thì cất nhắc không kể thứ bậc; chỗ nào không dùng được thì gác lại, không...

Giữa lí lẽ trình bày ở các phần trước với kế hoạch thực thi được nêu ở phần 4 có mối liên hệ như thế nào?
Chú ý ngôn ngữ và giọng điệu của tác giả khi thể hiện niềm tin và ước mơ.

Gợi ý trả lời

Mối liên hệ giữa lí lẽ ở các phần trước với kế hoạch thực thi ở phần 4

a) Các phần trước giữ vai trò thuyết phục về mặt lí lẽ – tạo tiền đề tư tưởng:

- Phần đầu bài chiếu nêu lên *quy luật xử thế của người hiền*: người hiền tài ắt phải do thiên tử sử dụng, nếu đi ẩn dật, bỏ phí tài năng thì trái với ý trời ("người hiền như sao sáng trên trời", sao tất phải chầu về Bắc Thần).
- Tiếp đó, tác giả thẳng thắn nhìn nhận *thực trạng* buổi đầu triều Tây Sơn: kẻ sĩ còn e dè, mai danh ẩn tích, bỏ phí tài năng; đồng thời bày tỏ *tấm lòng khiêm tốn, chân thành* của nhà vua đang khao khát người hiền ra giúp nước trong lúc việc nước còn nhiều khó khăn, buổi đầu dựng nghiệp.
- Như vậy, các phần trước đã lần lượt làm sáng tỏ: *vì sao người hiền phải ra giúp nước* (lẽ phải, đạo trời) và *vì sao lúc này đất nước đang cần người hiền* (thực tế cấp thiết). Đây chính là phần lí lẽ – đặt nền tảng tư tưởng, đánh thông tâm lí, tháo gỡ mối băn khoăn, nghi ngại trong lòng kẻ sĩ.

b) Phần 4 là bước chuyển từ lí lẽ sang hành động – đưa ra kế hoạch thực thi cụ thể:

- Sau khi đã thuyết phục về mặt nhận thức, bài chiếu nêu đường lối, biện pháp tiến cử người hiền rất rõ ràng, rộng mở: mọi tầng lớp (quan viên lớn nhỏ, thứ dân trăm họ) đều được *dâng sớ tâu bày*; được *tiến cử* hoặc *tự tiến cử*; lời hay thì trọng dụng không kể thứ bậc, lời chưa dùng được thì gác lại chứ không bắt tội.
- Những quy định này giải tỏa trọn vẹn nỗi lo của kẻ sĩ (sợ nói sai bị trách phạt, sợ không có đường tiến thân), biến thiện chí thành con đường đi cụ thể.

c) Quan hệ logic chặt chẽ giữa hai phần:

- Đó là quan hệ nhân – quả, tiền đề – hệ quả: lí lẽ ở các phần trước là *cơ sở*, kế hoạch ở phần 4 là *kết quả tất yếu* được rút ra. Vì người hiền *phải* và *nên* ra giúp nước nên triều đình *phải* mở ra con đường thực tế để họ cống hiến.
- Hai phần bổ sung cho nhau: lí lẽ mà thiếu kế hoạch thì chỉ là lời kêu gọi suông; kế hoạch mà thiếu lí lẽ dẫn dắt thì thiếu sức thuyết phục, dễ bị nghi ngờ. Nhờ kết hợp, bài chiếu vừa *thấu tình* (chân thành, khiêm nhường) vừa *đạt lí* (chặt chẽ, có đường lối), tạo nên sức thuyết phục trọn vẹn.
- Về ngôn ngữ và giọng điệu: ở các phần lí lẽ, giọng điệu vừa trang trọng vừa tha thiết, khiêm nhường; đến phần 4 giọng điệu trở nên khẳng khái, dứt khoát, mở rộng, thể hiện niềm tin vào hiền tài của đất nước và ước mơ về một triều đại hưng thịnh, quy tụ được người tài cùng xây dựng non sông. Chính sự hô ứng ấy làm cho bài chiếu đạt tới mục đích: cầu hiền một cách có tình, có lí và có đường đi cụ thể.

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.