Sách giáo khoa Ngữ văn 11 Tập một

Giải Bài 3 trang 79 SGK Ngữ văn 11

Cầu hiền chiếu (Ngô Thì Nhậm)   Gợi ý trả lời

Đề bài

Văn bản có mấy phần? Phân tích mối quan hệ giữa nội dung các phần.
(văn bản: Cầu hiền chiếu – Ngô Thì Nhậm)

Gợi ý trả lời

## Bố cục văn bản *Cầu hiền chiếu* (Chiếu cầu hiền) – Ngô Thì Nhậm

Văn bản được chia làm 3 phần:

a) Phần 1 – Từ đầu đến *"... người hiền vậy"* (quy luật xử thế của người hiền):

Tác giả nêu lên mối quan hệ giữa người hiền tài và thiên tử: người hiền tài giống như ngôi sao sáng trên trời, mà sao sáng ắt phải chầu về ngôi Bắc Thần (nhà vua). Từ đó khẳng định một quy luật tất yếu: người hiền phải do thiên tử sử dụng, phải đem tài năng ra giúp nước mới hợp với ý trời; nếu đi ẩn dật, giấu mình, không để vua dùng là trái với lẽ trời, là "không đúng với đạo trời sinh ra người hiền".

→ Đây là phần nêu luận đề (đặt vấn đề) bằng một chân lí có tính quy luật, lấy hình ảnh so sánh quen thuộc trong tư tưởng Nho gia để tạo sức thuyết phục.

b) Phần 2 – Tiếp theo đến *"... của trẫm hay sao?"* (cách ứng xử của sĩ phu Bắc Hà và tâm trạng, nhu cầu của nhà vua):

- Nhìn lại thực trạng: khi thời thế suy vi, nhiều kẻ sĩ Bắc Hà đã chọn cách ở ẩn, bỏ đi, mai danh ẩn tích, "kiêng dè không dám lên tiếng", có người ra làm quan nhưng sợ hãi, im lặng như bù nhìn... – tức là người hiền chưa chịu ra giúp triều đại mới.
- Trình bày tấm lòng và nhu cầu cấp thiết của vua Quang Trung: buổi đầu dựng nghiệp, triều chính còn nhiều việc, dân chưa yên, lòng người chưa thấm, "một cái cột không thể đỡ nổi một căn nhà lớn", nên nhà vua khát khao, thành tâm mong mỏi người hiền ra gánh vác việc nước.

→ Đây là phần phân tích thực trạng và bày tỏ nhu cầu, vừa thuyết phục bằng lí lẽ vừa đánh động tình cảm, trách nhiệm của kẻ sĩ.

c) Phần 3 – Phần còn lại (đường lối, biện pháp cầu hiền):

Nhà vua nêu con đường cầu hiền cụ thể, rộng mở: mọi tầng lớp quan lại, thứ dân đều được phép dâng sớ bày tỏ việc nước; cho phép tự mình tiến cử hoặc được người khác tiến cử; không câu nệ, không trị tội lời nói sơ suất... Kết thúc bằng lời kêu gọi, động viên người hiền hãy cùng triều đại gánh vác, hưởng phúc thái bình.

→ Đây là phần giải quyết vấn đề: đưa ra chính sách chiêu hiền thiết thực, thể hiện tư tưởng tiến bộ, dân chủ và tầm nhìn của người cầm quyền.

### Mối quan hệ giữa nội dung các phần

Ba phần gắn kết theo một kết cấu lập luận chặt chẽ, logic theo trình tự: quy luật → thực trạng, nhu cầu → giải pháp (tương ứng với trình tự *đặt vấn đề – phân tích vấn đề – giải quyết vấn đề*):

- Phần 1 làm tiền đề (cơ sở lí luận): nêu chân lí "người hiền phải ra giúp vua" làm chỗ dựa vững chắc, khiến lời kêu gọi ở sau trở nên chính đáng, hợp lẽ trời.
- Phần 2 là sự triển khai: từ quy luật chung soi vào tình hình cụ thể của đất nước và thái độ của kẻ sĩ, cho thấy việc cầu hiền là cấp thiết và có thật, đồng thời bộc lộ tấm lòng chân thành của nhà vua – tạo nên sự thôi thúc về cả lí trí lẫn tình cảm.
- Phần 3 là kết quả tất yếu: khi đã có cơ sở (phần 1) và nhu cầu (phần 2) thì phải có đường lối, biện pháp cụ thể để người hiền ra giúp nước – đây là lời giải đáp, là đích đến của toàn bài.

Như vậy, các phần nối tiếp, bổ sung và hướng về nhau một cách mạch lạc: phần trước là cơ sở cho phần sau, phần sau là sự phát triển, cụ thể hóa của phần trước. Chính kết cấu ba phần logic, chặt chẽ ấy đã làm nên sức thuyết phục mạnh mẽ của bài chiếu, đồng thời thể hiện tài năng lập luận và tấm lòng vì nước, trọng người tài của tác giả (thay lời vua Quang Trung).

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.