Sách giáo khoa Ngữ văn 11 Tập một

Giải Bài 4 trang 79 SGK Ngữ văn 11

Cầu hiền chiếu (Ngô Thì Nhậm)   Gợi ý trả lời

Đề bài

Nghệ thuật lập luận thể hiện như thế nào qua việc dùng lí lẽ và bằng chứng, phối hợp với các yếu tố biểu cảm, thuyết minh?
(văn bản: Cầu hiền chiếu – Ngô Thì Nhậm)

Gợi ý trả lời

Đề 4 (trang 80): Nghệ thuật lập luận của *Cầu hiền chiếu* qua việc dùng lí lẽ, bằng chứng, phối hợp với yếu tố biểu cảm và thuyết minh.

Nghệ thuật lập luận là điểm làm nên sức thuyết phục của bài chiếu. Có thể phân tích trên các phương diện sau:

a) Lí lẽ sắc bén, chặt chẽ, giàu sức thuyết phục

- Bài chiếu mở đầu bằng một lí lẽ mang tính quy luật, được nâng lên tầm chân lí phổ quát: *người hiền xuất hiện ở đời thì như ngôi sao sáng trên trời cao; sao sáng ắt chầu về ngôi Bắc Thần (tức nhà vua)*. Từ hình ảnh này, tác giả rút ra lẽ tất yếu: người hiền tài phải do thiên tử sử dụng, nếu đi ẩn dật, lánh đời là trái với ý trời, trái với lẽ tự nhiên. Cách lập luận đi từ quy luật tự nhiên (sao – Bắc Thần) suy ra quy luật xã hội (hiền tài – thiên tử) khiến người nghe khó bề phản bác.
- Lí lẽ được triển khai theo trình tự chặt chẽ, hợp lí: nêu mối quan hệ giữa người hiền và thiên tử → chỉ ra thực trạng kẻ sĩ ở ẩn, bất hợp tác trong buổi đầu → phân tích hoàn cảnh thời thế mới (đất nước buổi đầu dựng nghiệp, triều chính chưa ổn định, dân chưa yên) → nêu đường lối, biện pháp cầu hiền cụ thể. Mạch lập luận đi từ nguyên lí đến thực tiễn, từ nhận thức đến hành động.
- Tác giả còn dùng lí lẽ để tháo gỡ tâm lí e ngại của kẻ sĩ: thẳng thắn thừa nhận trước đây có người ra làm quan nhưng *sợ hãi, im lặng như bù nhìn*, có người đi ẩn... rồi đặt ra những câu hỏi thuyết phục: *Hay trẫm ít đức không đáng để phò tá chăng? Hay đang thời đổ nát chưa thể ra phụng sự vương hầu chăng?* — vừa tỏ ý khiêm nhường, vừa khéo léo xoá bỏ mọi lí do để người hiền tiếp tục lánh đời.

b) Bằng chứng xác đáng, lấy từ sách thánh hiền và từ thực tế

- Tác giả viện dẫn lời Khổng Tử và tư tưởng Nho gia (hình ảnh *sao Bắc Thần*, quan niệm *người hiền phải phụng sự thiên tử*) làm chỗ dựa về đạo lí. Đây là những bằng chứng có uy tín tuyệt đối với tầng lớp sĩ phu Bắc Hà vốn trọng Nho học, khiến họ khó lòng từ chối.
- Bằng chứng thực tế: tác giả chỉ ra thực trạng đất nước buổi đầu triều Tây Sơn — *trời còn tăm tối, buổi đầu đại định, công việc vừa mới mở ra; kỉ cương triều chính còn nhiều khiếm khuyết, việc biên ải chính lúc lo toan; dân khổ chưa hồi sức, đức hoá chưa thấm nhuần* — để chứng minh nhu cầu cấp thiết, có thật về người hiền tài. Những bằng chứng này làm lí lẽ trở nên cụ thể, thiết thực chứ không sáo rỗng.

c) Phối hợp hài hoà với yếu tố biểu cảm

- Bài chiếu không chỉ nói lí mà còn nói tình. Giọng điệu thể hiện thái độ thành tâm, trân trọng, khiêm nhường của người cầu hiền: nhà vua tự xưng nhún mình (*trẫm ít đức*), bộc lộ nỗi lo lắng, khắc khoải trước việc nước (*nay trẫm đang ghé chiếu lắng nghe, ngày đêm mong mỏi...*).
- Nhiều hình ảnh giàu sức gợi cảm, mang màu sắc ước lệ trang nhã: *sao sáng chầu Bắc Thần*, *ghé chiếu lắng nghe*, *dải đất văn hiến rộng lớn há lại không có lấy một người tài danh*... Những hình ảnh ấy vừa làm sáng rõ lí lẽ, vừa khơi gợi lòng tự trọng, tinh thần trách nhiệm của kẻ sĩ đối với đất nước, đánh thức ở họ niềm tin và sự cảm động.
- Chính yếu tố biểu cảm làm cho lời chiếu — vốn là mệnh lệnh của vua — trở nên tha thiết, chân thành như một lời mời gọi, khiến người hiền cảm thấy được tôn trọng và tự nguyện ra giúp nước.

d) Kết hợp với yếu tố thuyết minh

- Để lời kêu gọi không chung chung, tác giả thuyết minh cụ thể đường lối, biện pháp tiến cử người hiền: mọi tầng lớp quan viên lớn nhỏ và dân chúng đều được dâng thư bày tỏ việc nước; cho phép tự mình tiến cử; cho phép quan tiến cử người tài... Việc trình bày rõ ràng, minh bạch các con đường ra làm quan khiến chính sách cầu hiền trở nên khả thi, đáng tin, xoá tan mọi do dự.
- Yếu tố thuyết minh làm cho bài chiếu không dừng ở việc thuyết phục về mặt tư tưởng mà còn chỉ ra hành động cụ thể, biến chủ trương thành hiện thực.

Kết luận: Sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa lí lẽ chặt chẽ – bằng chứng xác đáng – cảm xúc chân thành – thuyết minh cụ thể đã tạo nên một văn bản nghị luận chính luận mẫu mực: vừa có sức thuyết phục của lí trí, vừa có sức lay động của tình cảm, vừa thiết thực, khả thi. Nhờ đó, *Cầu hiền chiếu* vừa thể hiện tầm nhìn chiến lược và tấm lòng chiêu hiền đãi sĩ của vua Quang Trung, vừa cho thấy tài năng lập luận bậc thầy của Ngô Thì Nhậm.

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.