Sách giáo khoa Ngữ văn 11 Tập hai

Giải Bài 6 trang 111 SGK Ngữ văn 11

Thực hành tiếng Việt   Gợi ý trả lời

Đề bài

Khi phân tích cái hay của những từ được dùng trong văn bản văn học, tại sao ta chưa thể thoả mãn với việc dùng từ điển để tìm hiểu nghĩa của chúng?

Gợi ý trả lời

Vấn đề đặt ra: Từ điển là công cụ tra cứu *nghĩa* của từ, nhưng khi phân tích cái hay của từ ngữ trong văn bản văn học, chỉ dựa vào từ điển là chưa đủ. Có thể lí giải qua các khía cạnh sau:

a) Từ điển chỉ ghi nghĩa khái quát, ổn định (nghĩa gốc / nghĩa thông dụng), còn văn chương dùng từ trong *ngữ cảnh cụ thể*. Nghĩa mà từ điển cung cấp là nghĩa trừu tượng, tách rời khỏi câu văn, được dùng chung cho mọi trường hợp. Trong khi đó, giá trị của một từ trong tác phẩm luôn gắn với văn cảnh (các từ đứng trước, đứng sau, câu, đoạn, toàn văn bản) và hoàn cảnh giao tiếp. Cùng một từ, đặt ở những ngữ cảnh khác nhau sẽ mang sắc thái và sức gợi khác nhau mà từ điển không thể liệt kê hết.

b) Trong văn học, từ thường được dùng với nghĩa chuyển, nghĩa hàm ẩn, nghĩa bóng do các biện pháp tu từ tạo ra (ẩn dụ, hoán dụ, nhân hoá, so sánh…). Những lớp nghĩa mới nảy sinh ngay trong tác phẩm này; chúng là sáng tạo riêng của nhà văn, nhà thơ, nên từ điển – vốn chỉ ghi nghĩa đã được cố định hoá – chưa thể bao quát.

c) Cái hay của từ ngữ văn học nằm nhiều ở *sắc thái biểu cảm*, ở khả năng gợi hình, gợi cảm, gợi liên tưởng – những yếu tố thuộc về cảm xúc, thái độ, tư tưởng của người viết. Từ điển chủ yếu giải thích nghĩa biểu niệm (nghĩa sự vật, khái niệm), ít diễn tả được phần tình cảm, thái độ và giá trị thẩm mĩ mà từ mang lại trong câu thơ, câu văn.

d) Giá trị của một từ còn do *sự lựa chọn và kết hợp* độc đáo của tác giả quyết định. Cái hay thường bật ra từ việc đặt từ này bên cạnh từ kia, từ nhịp điệu, âm thanh, chỗ đứng của từ trong câu, sự tương phản hay cộng hưởng với các từ khác. Đây là quan hệ nội tại trong văn bản, không thể tìm thấy khi tra từng từ riêng lẻ trong từ điển.

Kết luận: Vì vậy, từ điển chỉ là điểm xuất phát giúp ta hiểu *nghĩa cơ bản* của từ. Muốn thấy được *cái hay*, ta phải đặt từ vào ngữ cảnh của tác phẩm, xem xét nghĩa chuyển, sắc thái biểu cảm, sức gợi và cách kết hợp sáng tạo của tác giả — tức là phân tích từ trong chỉnh thể nghệ thuật của văn bản.

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.