Sách giáo khoa Ngữ văn 11 Tập một

Giải Bài 3 trang 90 SGK Ngữ văn 11

Thực hành tiếng Việt: Đặc điểm cơ bản của ngôn ngữ nói và ngôn ngữ viết   Gợi ý trả lời

Đề bài

Chọn một cảnh có hội thoại trong một bộ phim hoặc một chương trình trên truyền hình và nhận xét đặc điểm của ngôn ngữ nói được thể hiện trong cảnh đó. Hãy đánh giá hiệu quả trình bày, truyền đạt thông tin bằng lời nói ở ví dụ mà bạn đã chọn.

Gợi ý trả lời

Mở đầu: Bài tập yêu cầu chọn một cảnh có hội thoại trong phim hoặc chương trình truyền hình, phân tích đặc điểm của ngôn ngữ nói thể hiện trong cảnh đó và đánh giá hiệu quả truyền đạt thông tin bằng lời nói. Dưới đây là một gợi ý làm mẫu; bạn hoàn toàn có thể thay bằng cảnh phim/chương trình mà mình yêu thích.

a) Chọn và giới thiệu cảnh có hội thoại

- Ví dụ chọn: cảnh ông Hai nghe tin làng Chợ Dầu theo giặc trong phim chuyển thể từ truyện ngắn *Làng* (hoặc có thể chọn một cảnh phỏng vấn trong chương trình *Chuyển động 24h*, một cảnh đối thoại trong phim *Về nhà đi con*…).
- Tình huống: nhân vật ông Hai gặp những người tản cư, nghe được tin dữ về làng mình. Cuộc hội thoại diễn ra trực tiếp, mặt đối mặt, trong một hoàn cảnh giao tiếp cụ thể (ở quán nước, nơi tản cư).

b) Nhận xét đặc điểm của ngôn ngữ nói thể hiện trong cảnh

Dựa theo kiến thức SGK về *đặc điểm cơ bản của ngôn ngữ nói*, cảnh này bộc lộ rõ các đặc điểm:

- Về phương tiện và tình huống giao tiếp: Lời thoại được phát ra bằng âm thanh, tiếp nhận bằng thính giác; người nói và người nghe tiếp xúc trực tiếp, có thể luân phiên vai nói – nghe, phản hồi tức thì. Giao tiếp gắn với ngữ cảnh cụ thể (địa điểm, thời điểm, quan hệ nhân vật).

- Về phương tiện hỗ trợ: Ngôn ngữ nói đi kèm các yếu tố *phi ngôn ngữ* – ngữ điệu (giọng run run, nghẹn ngào của ông Hai), nét mặt (tái mặt, cúi gằm), ánh mắt, cử chỉ, điệu bộ. Những yếu tố này bổ sung, nhấn mạnh và biểu lộ cảm xúc mà câu chữ chưa nói hết.

- Về từ ngữ và câu: Sử dụng khẩu ngữ, từ ngữ đời thường, từ địa phương, thán từ, tình thái từ (ví dụ: "ấy", "chao ôi", "thế à"…); câu thường ngắn, có khi bỏ lửng, tỉnh lược thành phần, lặp từ, chêm xen – đúng với lời ăn tiếng nói hằng ngày.

- Về tính tức thời: Lời nói diễn ra tại chỗ, không được gọt giũa trau chuốt như ngôn ngữ viết; có thể có chỗ ngập ngừng, nói lại, ngắt quãng, thể hiện trạng thái tâm lí thật của nhân vật.

c) Đánh giá hiệu quả trình bày, truyền đạt thông tin bằng lời nói

- Hiệu quả tích cực: Nhờ ngữ điệu, nét mặt, cử chỉ kết hợp với lời thoại, thông tin được truyền đạt sinh động, giàu sức biểu cảm; người xem cảm nhận ngay được tâm trạng đau đớn, tủi hổ, giằng xé của nhân vật mà một đoạn văn viết khó diễn tả trọn vẹn. Sự phản hồi trực tiếp khiến cuộc thoại chân thực, tự nhiên, cuốn hút.

- Hạn chế cần lưu ý: Vì mang tính tức thời nên lời nói đôi khi thiếu chặt chẽ, lan man, phụ thuộc nhiều vào ngữ cảnh; nếu tách khỏi hình ảnh và âm thanh (chỉ đọc lời thoại) thì thông tin dễ trở nên mơ hồ, khó hiểu.

- Kết luận: Trong cảnh đã chọn, ngôn ngữ nói phát huy tốt thế mạnh biểu cảm và tương tác trực tiếp, truyền đạt thông tin và cảm xúc một cách hiệu quả, phù hợp với đặc trưng của giao tiếp bằng lời.

*(Lưu ý: Đây là bài thực hành mở; học sinh cần tự chọn một cảnh cụ thể đã xem và phân tích theo đúng khung đặc điểm ngôn ngữ nói ở trên.)*

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.