Sách giáo khoa Ngữ văn 11 Tập một

Giải Câu 1 trang 157 SGK Ngữ văn 11

Thực hành đọc (bài thơ)   Gợi ý trả lời

Đề bài

Bạn hiểu như thế nào về nhan đề của bài thơ? Nhan đề ấy có ý nghĩa định hướng việc đọc tác phẩm như thế nào?

Gợi ý trả lời

Bài thơ ở phần *Thực hành đọc* là "Tự do" (nguyên văn *Liberté*) của Pôn Ê-luy-a (Paul Éluard) — một thi phẩm nổi tiếng viết năm 1942, giữa lúc nước Pháp bị phát xít Đức chiếm đóng. Để trả lời câu hỏi, cần làm rõ hai ý: cách hiểu nhan đề và vai trò định hướng việc đọc của nhan đề ấy.

a) Cách hiểu nhan đề "Tự do"

- Suốt bài thơ, điệp khúc trở đi trở lại là lời "Tôi viết tên em" trên muôn vàn sự vật, không gian, thời gian. Nhưng "em" là ai thì nhà thơ cố tình giấu kín; mãi đến dòng cuối cùng, cái tên mới được gọi thẳng ra: *Tự do*. Như vậy, nhan đề chính là lời giải cho "ẩn số" chạy suốt bài — "em" mà nhà thơ yêu thương, tôn thờ và viết tên lên khắp nơi chính là tự do.

- Nhan đề mang tính khái quát chủ đề, tư tưởng: bài thơ là bản tụng ca, là khát vọng tự do cháy bỏng của con người và của dân tộc Pháp trong những năm tháng mất nước, bị kìm kẹp.

- Khái niệm trừu tượng "tự do" được nhân hóa thành "em" — một đối tượng yêu thương cụ thể, gần gũi. Nhờ đó nhan đề vừa nêu đối tượng cảm hứng, vừa cho thấy tình yêu tự do tha thiết, thiêng liêng như tình yêu lứa đôi.

b) Nhan đề định hướng việc đọc tác phẩm như thế nào

- Cho biết trước "đích đến" của toàn bài: dù trong khi đọc chưa biết "em" là ai, nhan đề giúp người đọc hiểu rằng tất cả những hình ảnh "tôi viết tên em" đều quy tụ, hướng về tự do. Nhờ vậy, ta đọc cả bài thơ như một hành trình truy tìm và khẳng định tự do, và dòng kết "Tự do" trở thành điểm bùng nổ cảm xúc đã được chuẩn bị từ đầu.

- Gợi mạch đọc theo kết cấu điệp khúc – liệt kê trùng điệp: hiểu nhan đề, người đọc chú ý tới việc tự do được "viết" lên khắp mọi nơi — trang vở, bàn học, cát, tuyết, gươm đao, mũ áo vua quan... — để thấy tự do hiện diện bất tận, không sức mạnh nào ngăn cản được.

- Định hướng giọng điệu và thái độ cảm thụ: đọc bài thơ với giọng thiết tha, say mê, khẳng định, như một lời nguyện, một bản tuyên ngôn về tự do.

- Đặt bài thơ vào hoàn cảnh sáng tác: đọc nhan đề trong bối cảnh kháng chiến chống phát xít, người đọc cảm nhận được giá trị cổ vũ tinh thần đấu tranh và sức lay động của khát vọng tự do mang tầm nhân loại.

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.